Chronofarmakologia w lecznictwie szpitalnym – czy można poprawić efektywność terapii, zmieniając porę podania leku?

Chronofarmakologia kliniczna, to dział farmacji, który zajmuje się zmianami działania leku u ludzi, w zależności od pory podania leku. Zakłada ona, że losy leków w organizmie zależą od rytmu dobowego zarówno objawów choroby, kinetyki leków oraz wrażliwości receptorów na leki, co wpływa w sposób bezpośredni na skuteczność terapeutyczną oraz pojawienie się działań niepożądanych. Za utrzymanie rytmów endogennych w organizmie ludzkim odpowiada tzw. zegar biologiczny, który regulowany jest przez jądro nadskrzyżowaniowe, zlokalizowane w pobliżu trzeciej komory mózgu.

Chronofarmakokinetyka leków kardiologicznych

Ciśnienie tętnicze podlega zmianom w rytmie dobowym i fizjologicznie, w ciągu dnia różnice te mogą wynosić nawet 20-30 mmHg.

Poranna zwyżka ciśnienia związana jest z aktywacją układu alfa-adrenergicznego, przy czym kluczowa dla pacjenta jest amplituda między ciśnieniem porannym a nocnym oraz wielkość nocnego spadku ciśnienia tętniczego krwi, ponieważ wiąże się to z ryzykiem sercowo-naczyniowym oraz zwiększonym zagrożeniem upadku, szczególnie u pacjentów geriatrycznych.

Należy pamiętać, że w godzinach porannych dochodzi do wzrostu stężenia kortyzolu we krwi, katecholamin a także zwiększa się tonus naczyń wieńcowych.

Faktem jest, że liczba ostrych zespołów wieńcowych wzrasta w godzinach porannych, a szczyt częstości ich wystąpienia umiejscowiony jest pomiędzy 6:00 a 10:00 rano.

W kwestii farmakoterapii, udowodniono, że diuretyki podawane w godzinach porannych, silniej obniżają wartości ciśnienia tętniczego krwi, szczególnie w nocy. Zmniejszają objętość płynów krążących, nie normalizują jednak porannego wzrostu ciśnienia.

Z kolei beta-blokery, ze względu na ich mechanizm działania, związany z wpływem na wydzielanie noradrenaliny, najkorzystniej jest przyjmować rano a preferowane są preparaty o przedłużonym uwalnianiu.

Do leków, których pora przyjmowania wpływa na skuteczność terapii, zalicza się również kwas acetylosalicylowy. Badania sugerują, że dawki kardioprotekcyjne powinny być przyjmowane wieczorem, ze względu na zmniejszanie aktywności układu renina-angiotensyna-aldosteron w nocy. Wieczorna dawka ASA może zmniejszyć ciśnienie krwi nawet o 10mmHg (skurczowego) i 6mmHg (rozkurczowego).

Antagoniści wapnia o krótkim czasie działania powinni być podawani wieczorem, aby zmniejszyć efekt porannego wzrostu ciśnienia. Preferuje się jednak leki o 24-godzinnym okresie działania.

Warto wspomnieć, że w innych krajach dostępne są już nowoczesne postaci leku z werapamilem – który jest tzw. chronoterapeutykiem. Specjalnie skonstruowana tabletka w postaci COER lub CODAS opóźnia uwalnianie substancji czynnej, co daje nam możliwość kontroli porannego skoku ciśnienia przy wieczornym przyjmowaniu leku.

Czytaj także: Migotanie przedsionków — profilaktyka przeciwzakrzepowa

Chronofarmakoterapia leków onkologicznych

Rytm dobowy procesów wydalania uzależniony jest od nerkowego przepływu krwi, szybkości filtracji kłębuszkowej i pH moczu. Warto wiedzieć, że fizjologicznie, mocz ulega zakwaszeniu w godzinach nocnych (co zwiększa eliminację leków o charakterze kwaśnym), a w godzinach dopołudniowych pH moczu podnosi się, co sprzyja wydalaniu leków o charakterze zasadowym.

Cisplatyna, która wydalana jest głównie drogą nerkową, po podaniu porannym, wydalana jest przez nerki w większym stężeniu, co oznacza, że cechuje się wyższą nefrotoksycznością niż przy podaniu wieczornym. Aby zminimalizować ryzyko nefrotoksyczności sugeruje się, aby pacjenci otrzymywali wlewy cisplatyny w godzinach 16-18.

Z kolei doksorubicyna podawana wcześnie rano, około godziny 6:00 z dużo mniejszym nasileniem wywołuje leukopenię, w porównaniu do podania popołudniowego. O poranku powinno się też podawać paklitaksel, ponieważ wówczas są lepsze efekty terapii.

REKLAMA

Karboplatyna działa skuteczniej podawana pacjentom w godzinach 16:00-20:00, fluorouracyl między godziną 21:00 a 22:00.

W leczeniu białaczek u dzieci, należy pamiętać, że podawanie merkaptopuryny, metotreksatu i cyklofosfamidu po godzinie 14:00 sprawia, że osiągane są dużo lepsze rezultaty – znacznie szybciej osiąga się pełną remisję białaczki, co przekłada się na poprawę wskaźnika przeżywalności przez kolejne 5 lat.

Oczywiście, przy ograniczonych zasobach personelu medycznego i trudnościach związanych z przygotowaniem pacjentów do chemioterapii (konieczność wykonania badań kontrolnych, nawodnienia, podania premedykacji) w warunkach szpitalnych może okazać się trudne podawanie leków onkologicznych o najkorzystniejszych porach. Warto jednak dążyć do tego, ponieważ znacząco wpływa to na skuteczność terapii i bezpieczeństwo pacjenta.

Czytaj także: MZ podpisał porozumienie z siecią amerykańskich ośrodków onkologicznych NCCN

Źródła: