Biegunka- przyczyny [1-6]
W procesie diagnostycznym należy wziąć pod uwagę możliwe przyczyny biegunki, aby móc zastosować prawidłowe leczenie. Biegunka może być spowodowana przez:
stosowane leki, np. leki przeciwnowotworowe, niesteroidowe leki przeciwzapalne, środki przeczyszczające, preparaty magnezu;
błędy dietetyczne, nietolerancje pokarmowe;
radioterapię, zwłaszcza okolicy brzucha i miednicy;
zakażenia;
zabieg chirurgiczny;
proces nowotworowy (np. guzy neuroendokrynne żołądka i jelit, rak jelita grubego, guzy uciskające rdzeń kręgowy);
choroby współistniejące (np. chorobę Leśniewskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zespół jelita drażliwego, cukrzycę, niewydolność wydzielniczą trzustki, nadczynność tarczycy);
stres, niepokój;
Uwaga! Na stopień nasilenia biegunki wpływ mają często możliwe do leczenia różnego rodzaju zaburzenia. Przed rozpoczęciem chemioterapii warto wyrównać np. niedobory witaminy B12, enzymów trzustkowych czy sprawdzić funkcje tarczycy. W trakcie chemioterapii oraz po niej należy pamiętać o możliwym przeroście bakterii jelitowych, upośledzonym wchłanianiu kwasów żółciowych czy infekcji dróg moczowych.
Czytaj również: Prehabilitacja onkologiczna – czym jest i czy warto w nią inwestować?
Leki przeciwnowotworowe najczęściej, po których może pojawić się biegunka [2,3,7]
5-Fluorouracyl (5-FU)
5-Fluorouracyl może wywołać biegunkę o różnym stopniu nasilenia w zależności od dawki, zastosowanego schematu oraz indywidualnych cech pacjenta. Biegunka o ciężkim przebiegu dotyczy nawet 40% chorych i występuje najczęściej gdy 5-FU podawany jest w bolusie, w schemacie z leukoworyną w dużej dawce (ponad 500 mg/m2). Mechanizm powstawania biegunki związany jest z uszkodzeniem szybko dzielących się komórek nabłonka jelitowego, czego efektem jest zaburzenie transportu elektrolitów i zwiększenie wydzielania płynów do światła jelita (biegunka sekrecyjna). Cechą charakterystyczną tego rodzaju biegunki jest obecność objawów nawet wtedy, gdy pacjent nie spożywa pokarmów.
Uwaga: u pacjentów z wrodzonym niedoborem dehydrogenazy dihydropirymidynowej dochodzi do zahamowania metabolizmu 5-FU i nasilenia jego toksyczności. Może to prowadzić do rozwoju ciężkiej biegunki oraz innych zagrażających życiu działań niepożądanych, np. neutropenii, czy neurotoksyczności.
Zobacz także: TOP 10 leków onkologicznych do refundacji
Irynotekan
Irynotekan może powodować biegunkę ostrą (bezpośrednio po podaniu leku) oraz opóźnioną (zwykle między 6. a 14. dniem od podania leku). Biegunka ostra związana jest z pobudzeniem cholinergicznym i często towarzyszą jej inne charakterystyczne objawy związane z działaniem acetylocholiny, m.in. skurcze brzucha, łzawienie, ślinienie, nieżyt nosa. Objawy trwają krótko, około 30 minut i dobrze reagują na podanie 0,5-1 mg atropiny we wstrzyknięciu podskórnym lub dożylnym (można również zastosować premedykację atropiną). Biegunka opóźniona jest nieprzewidywalna, może dotyczyć każdego schematu dawkowania, a jej mechanizm jest wieloczynnikowy (zaburzenia motoryki, wydzielania, jak i bezpośrednie uszkodzenie nabłonka jelitowego).
Inhibitory kinazy tyrozynowej
Inhibitory kinazy tyrozynowej mogą wywołać biegunkę na drodze różnych mechanizmów:
– zahamowanie EGFR i VEGFR z bezpośrednim wpływem na błonę śluzową i jej unaczynienie;
– zwiększone wydzielanie chlorków;
– aktywację procesów zapalnych;
– zaburzenie mikroflory jelitowej, czy zaburzenie motoryki przewodu pokarmowego;
W tej grupie leków największe ryzyko biegunki wiąże się ze stosowaniem: neratynibu, afatynibu (prawie u wszystkich pacjentów), lapatynibu, afliberceptu, sunitinibu, sorafenibu.
Czytaj także: Prewencja nudności i wymiotów związanych z chemioterapią
Inhibitory punktów kontrolnych
Inhibitory punktów kontrolnych prowadzą do działań niepożądanych zbliżonych do reakcji autoimmunologicznych. Biegunka może pojawić się po kilku tygodniach, a nawet po kilku miesiącach od rozpoczęcia leczenia. Szybkie wdrożenie leczenia jest bardzo ważne, aby zmniejszyć ryzyko poważnych powikłań, takich jak toksyczne rozdęcie okrężnicy czy perforacja okrężnicy.
Biegunka związanej z chemioterapią- leczenie [2,4]
Biegunka niepowikłana stopień 1 i 2 NCI-CTC | Biegunka powikłana stopień 3 i 4 NCI-CTC lub wystąpienie powikłań w stopniu 1 i 2 |
Nawadnianie doustne:
Zalecenia dietetyczne:
Leczenie farmakologiczne: loperamid: dawka początkowa 4 mg, później 2 mg co 4h lub po każdym luźnym stolcu (max. 16 mg/dobę). W przypadku nieskuteczności można zastosować morfinę lub kodeinę. Obserwacja w kierunku możliwych powikłań (gorączka, osłabienie, zawroty głowy, skurcze jelit). Higiena i pielęgnacja okolic odbytu. | – Konieczna hospitalizacja; – Nawadnianie dożylne; – Uzupełnienie elektrolitów; – Diagnostyka w kierunku biegunki infekcyjnej. – Rozważenie podania:
|
[1] S. Lee, „Diarrhea”, Canadian Cancer Society, kwiecień 2021. https://cancer.ca/en/treatments/side-effects/diarrhea (dostęp 14 czerwiec 2023).
[2] S. Pernot, F. Trippa, U. Schuler, A. Snegovoy, K. Jordan, i C. I. Ripamonti, „Diarrhoea in adult cancer patients: ESMO Clinical Practice Guidelines”, Ann. Oncol., t. 29, s. iv126–iv142, paź. 2018, doi: 10.1093/annonc/mdy145.
[3] „Management of acute chemotherapy-related diarrhea – UpToDate”. https://www.uptodate.com/contents/management-of-acute-chemotherapy-related-diarrhea (dostęp 14 czerwca 2023).
[4] P. Potemski, M. Krzakowski, i I. Głogowska, „Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych”, 2013.
[5] „MASCC Webinar: Management of Severe Diarrhea in Patients with Cancer and Clinical Practice Guidelines”, MASCC, 7 wrzesień 2022. https://mascc.org/mascc-webinar-management-of-severe-diarrhea-in-patients-with-cancer-and-clinical-practice-guidelines/ (dostęp 14 czerwiec 2023).
[6] H. J. N. Andreyev i in., „The FOCCUS study: a prospective evaluation of the frequency, severity and treatable causes of gastrointestinal symptoms during and after chemotherapy”, Support. Care Cancer, t. 29, nr 3, s. 1443–1453, mar. 2021, doi: 10.1007/s00520-020-05610-x.
[7] „Fluorouracil Charakterystyka Produktu Leczniczego 19 maj 2022.
mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
