Czym jest zespół kruchości?
Zespół kruchości to przewlekły stan obniżonej rezerwy fizjologicznej i osłabionej odporności na czynniki stresowe – infekcję, zabieg operacyjny, uraz czy zaostrzenie choroby przewlekłej. Choć często współistnieje z zaawansowanym wiekiem, nie jest nieuniknionym elementem starzenia się – to stan dynamiczny, modyfikowalny i, w wielu przypadkach, odwracalny.
Frailty rozpoznaje się, gdy pacjent spełnia co najmniej 3 z 5 kryteriów Frieda (Fried Frailty Phenotype):
- niezamierzona utrata masy ciała (≥4,5 kg w ciągu ostatniego roku),
- mała aktywność fizyczna (w przybliżeniu, tygodniowo: <2,5 h spaceru u mężczyzn lub <2 h u kobiet),
- spowolnienie chodu (prędkość ≤0,8 m/s),
- osłabienie siły mięśniowej (uścisk dłoni),
- subiektywne uczucie wyczerpania.
Oprócz klasycznych objawów fizycznych w rozwoju i progresji frailty znaczenie mają również funkcje poznawcze, status społeczny (izolacja, brak wsparcia) oraz stopień zaangażowania w życie codzienne.
Nierozpoznany frailty sprawia, że nawet błahe schorzenie może uruchomić kaskadę zdarzeń: od upadku i majaczenia, przez trwałą niepełnosprawność, po konieczność opieki stacjonarnej lub zgon. Dlatego u wszystkich osób powyżej 65. roku życia należy przeprowadzić skrining w kierunku frailty przy przyjęciu – za pomocą np. Rockwood Clinical Frailty Scale (CFS) (skala 1–9). Wartość ≥5 oznacza kruchość, ≥6 – ciężką kruchość. Ocena zajmuje 1–2 minuty i jest bardzo powtarzalna.
Największe zagrożenia farmakologiczne u pacjentów z kruchością
Najgroźniejsze grupy leków to:
1. Leki o silnym działaniu antycholinergicznym
Amitryptylina, oksybutynina, solifenacyna, paroksetyna, prometazyna, difenhydramina.
Ryzyko: delirium, upadki, zaparcia, zatrzymanie moczu, suchość w ustach, splątanie.
Kombinacje leków o działaniu antycholinergicznym dodatkowo zwiększają obciążenie antycholinergiczne – warto obliczyć skalę ACB (Anticholinergic Cognitive Burden).
2. Benzodiazepiny i leki „Z”
Diazepam, lorazepam; zolpidem, zopiklon.
Ryzyko: upadki, delirium, przedłużona sedacja.
W razie konieczności preferowany jest lorazepam w małych dawkach i tylko krótkoterminowo.
3. Opioidy (szczególnie długo działające)
Fentanyl w plastrach, oksykodon SR.
Ryzyko: depresja oddechowa, upadki, delirium, zaparcia, sedacja.
Najlepiej unikać lub stosować najniższą skuteczną dawkę i regularnie monitorować.
4. NLPZ
Słabo tolerowane u osób z kruchością – odpowiadają za ok. 30% przyjęć szpitalnych z powodu działań niepożądanych (krwawienia, zawał, udar, ostre uszkodzenie nerek). Należy ich całkowicie unikać przy eGFR < 30 ml/min/1,73m2.
Jeśli stosowanie jest absolutnie niezbędne – ibuprofen lub naproksen w najniższej skutecznej dawce przez możliwie najkrótszy czas.
5. Inhibitory pompy protonowej
Długotrwałe stosowanie zwiększa ryzyko biegunek, niedoboru B12, hipomagnezemii, zakażeń C. difficile, złamań biodra i zapalenia płuc.
6. Leki hipoglikemiczne i przeciwnadciśnieniowe
W zespole kruchości dąży się do łagodniejszych celów terapeutycznych. W cukrzycy zaleca się utrzymanie HbA1c w granicach 7,5–8,5%, co pozwala uniknąć groźnej hipoglikemii. Podobną zasadę stosuje się w leczeniu nadciśnienia: aby zapobiec hipotonii ortostatycznej i upadkom, należy unikać obniżania ciśnienia skurczowego poniżej 130 mmHg oraz rozkurczowego poniżej 65 mmHg.
Narzędzia optymalizacji
Istnieje szereg narzędzi do optymalizacji terapii, m.in. :
- Kryteria STOPP/START, kryteria Beersa – do identyfikacji leków potencjalnie niewłaściwych;
- Kalkulator ACB – do oceny obciążenia antycholinergicznego;
- Baza CredibleMeds – baza leków wydłużających odstęp QT i zwiększających ryzyko zagrażających życiu arytmii;
- Algorytmy ułatwiające depreskrypcję, np. https://deprescribing.org/;
- Bazy interakcji lekowych, np. Medscape.
Podsumowanie
Zespół kruchości to znacznie więcej niż „starszy pacjent z wieloma chorobami”. To stan krytycznego wyczerpania rezerw organizmu, w którym nawet drobny czynnik stresowy drastycznie zwiększa ryzyko powikłań. Poprzez szybki skrining, optymalizację farmakoterapii oraz wsparcie żywieniowe i rehabilitacyjne, możemy realnie poprawić bezpieczeństwo pacjenta i zwiększyć jego szanse na odzyskanie samodzielności po hospitalizacji.
Opracowała: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografia:
[1] Medycyna Praktyczna: „Zespół kruchości u pacjenta w starszym wieku”. Dostęp: 6 marca 2026. [Online]. Dostępne na: http://www.mp.pl/social/article/276596
[2] NHS Greater Glasgow and Clyde Clinical Guideline: “Polypharmacy Review in Adults Living with Moderate to Severe Frailty”. Dostęp: 10 marca 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.rightdecisions.scot.nhs.uk/media/2276/polypharmacy-review.pdf
[3] NHS Specialised Clinical Frailty Network: “Clinical Frailty Scale”. Dostęp 6 marca 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.scfn.org.uk/clinical-frailty-scale.
