Ryzyko stosowania leków antycholinergicznych u seniorów

Zespół antycholinergiczny związany jest z występowaniem u seniorów:

zwiększonej przepuszczalności bariery krew-mózg,
zmniejszonej rezerwy cholinergicznej,
zmian w metabolizmie leków, spowodowanych przez pogorszenie funkcji wątroby i nerek.

Wszystkie te procesy wpływają na zwiększoną wrażliwość na antycholinergiczną aktywność leków, które – paradoksalnie – często stosuje się wśród starszych pacjentów.

Leki o potencjale antycholinergicznym

Typowe leki antycholinergiczne blokują działanie acetylocholiny, czyli neuroprzekaźnika autonomicznego układu nerwowego, działającego ośrodkowo i obwodowo. Działanie acetylocholiny prowadzi do obkurczania mięśni gładkich, rozszerzania naczyń krwionośnych, spowolnienia pracy serca i zwiększenia wydzielania śliny.

Blokowanie receptorów dla acetylocholiny prowadzi zatem do efektu przeciwnego, czyli rozkurczania mięśni gładkich, przyspieszenia akcji serca czy zmniejszenia wydzielana śliny, śluzu, potu.

Preparaty o działaniu antycholinergicznym wykorzystuje się w terapii:

nadreaktywności pęcherza moczowego (solifenacyna, oksbutynina),
choroby Parkinsona (biperidon, pridinol),
alergii i astmy (difenhydramina),
astmy i POChP (bromek ipratropium, bromek tiotropium),
problemów z zasypianiem (difenhydramina dostępna w preparatach OTC),
depresji (trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne),
nudności (dimenhydrynat, difergan),
zaburzeń pracy oka (atropina, tropikamid).

Zagrożenia związane z terapią lekami antycholinergicznymi

Największym zagrożeniem dla seniorów jest jednoczesne stosowanie na różne schorzenia kilku leków o potencjale antycholinergicznym. Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych rośnie wraz z ilością i siłą działania antycholinergicznego poszczególnych leków.

REKLAMA

Niebezpieczeństwo stosowania związane jest z działaniami niepożądanymi, takimi jak:

zaburzenia poznawcze – dezorientacja, zaburzenia pamięci, nadmierna senność, splątanie; długotrwałe stosowanie leków antycholinergicznych może przyspieszać rozwój choroby Alzheimera i pogłębiać jej przebieg, zwiększa również ryzyko demencji, nawet po odstawieniu terapii,
ryzyko upadków – nadmierna senność i dezorientacja a także osłabienie mięśni, może sprzyjać upadkom i złamaniom, które wciąż są jedną z głównych przyczyn hospitalizacji i zgonów seniorów,
tachykardia, zaburzenia rytmu serca, co może być szczególnie groźne dla pacjentów z chorobami układu krążenia,
zaparcia, co może być problematyczne u chorych stosujących inne leki potęgujące zaparcia – np. opioidowe leki przeciwbólowe czy preparaty żelaza,
trudności oddawania moczu, szczególnie u mężczyzn z przerostem prostaty,
zwiększenie ciśnienia w gałce ocznej, szczególnie niewskazane u chorujących na jaskrę,
suchość w jamie ustnej, co może sprzyjać trudnościom w przełykaniu i spożywaniu pokarmów.

Aby ułatwić ocenę potencjału antycholinergicznego, można wykorzystać bezpłatny kalkulator online, dostępny na stronie: https://www.acbcalc.com/.

W sytuacji gdy przegląd farmakoterapii wskazuje na wysoki potencjał antycholinergiczny, wskazana jest depreskrypcja leków. Warto także zastosować zasadę „start low, go slow”, czyli rozpocząć kurację od najmniejszych dawek i stopniowo je zwiększać w razie konieczności.

Bardzo istotne jest również edukowanie pacjentów, aby nie sięgali samodzielnie po leki dostępne bez recepty o potencjale antycholinergicznym, w tym leki przeciwwymiotne na chorobę lokomocyjną (dimenhydramina), leki przeciwbólowe i ułatwiające zasypianie (paracetamol z difenhydraminą) czy leki przeciwalergiczne i wyciszające (doksylamina).

Opracowała: mgr farm. Anna Janaszkiewicz