Anemia u pacjenta chirurgicznego
Rozpoznanie niedokrwistości na wczesnym etapie i wdrożenie celowanej terapii poprawia wyniki kliniczne oraz redukuje ryzyko powikłań. Skuteczność leczenia zależy od właściwego doboru preparatu, drogi podania, a także od wydolności bariery jelitowej i nasilenia ogólnoustrojowego stanu zapalnego. Zrozumienie mechanizmów regulujących gospodarkę żelazem pozwala uniknąć błędów, które często prowadzą do niepowodzenia terapii.
Strategia suplementacji przedoperacyjnej
Wybór drogi podania żelaza zależy przede wszystkim od czasu pozostałego do planowanego zabiegu:
- Żelazo doustne – może być zalecone, gdy do zabiegu pozostało min. 4–6 tygodni. Ocena skuteczności powinna nastąpić już po 2 tygodniach – wzrost poziomu hemoglobiny (Hb) o ≥ 10 g/l potwierdza prawidłową odpowiedź na leczenie.
- Żelazo dożylne – preferowane, gdy czas do operacji jest krótszy niż 4 tygodnie, pacjent nie toleruje preparatów doustnych lub nie uzyskał poprawy parametrów hematologicznych mimo leczenia.
Leczenie doustne
Najistotniejszym czynnikiem regulującym gospodarkę żelazem w ustroju jest hepcydyna – białko syntetyzowane w wątrobie, które hamuje wchłanianie żelaza w jelitach. Mechanizm jej działania polega na blokowaniu ferroportyny, jedynego białka eksportującego żelazo z wnętrza enterocytów do krwiobiegu.
Hepcydyna uwalniana jest w odpowiedzi na dwa główne bodźce:
- Nadmierną podaż żelaza (mechanizm chroniący przed przeciążeniem).
- Stan zapalny (cytokiny prozapalne indukują jej ekspresję w ciągu kilku godzin).
Zjawisko to ma kluczowe znaczenie dla skuteczności terapii: każda dawka żelaza doustnego wywołuje wyrzut hepcydyny, który utrzymuje się przez 24–48 h. Ogranicza to biodostępność kolejnych dawek podawanych w krótkich odstępach czasu. Klasyczne schematy (kilka razy dziennie) cechują się niską przyswajalnością i słabą tolerancją (nudności, zaparcia), wynikającą z drażniącego działania niewchłoniętego żelaza w świetle jelita.
Optymalizacja klasycznej suplementacji
Aby zmaksymalizować wchłanianie soli żelaza, pacjent powinien przestrzegać kilku podstawowych zasad: przyjmować preparat na czczo, unikać herbaty i kawy w ciągu 1–2 h przed i po dawce, ograniczać produkty bogate w fityniany (np. poprzez namaczanie, kiełkowanie lub obróbkę termiczną zbóż i strączków) oraz zachować odstęp co najmniej 2 godzin od leków zmniejszających kwasowość żołądka.
Międzynarodowy konsensus oraz aktualne wytyczne CPOC rekomendują dwa najskuteczniejsze schematy:
- raz dziennie (40–60 mg żelaza elementarnego),
- lub co drugi dzień (80–100 mg).
Oba pozwalają na fizjologiczny spadek poziomu hepcydyny między dawkami, co poprawia biodostępność i znacząco zmniejsza częstość działań niepożądanych.
Nowoczesne alternatywy: żelazo sukrosomalne (liposomalne)
W odpowiedzi na problem blokady hepcydynowej coraz większe znaczenie zyskuje żelazo sukrosomalne. Żelazo sukrosomalne wchłaniane jest w jelicie głównie w postaci nienaruszonych cząsteczek – drogą transkomórkową i międzykomórkową bezpośrednio do układu limfatycznego. Ominięcie klasycznego szlaku ferroportyny pozwala na zachowanie wysokiej biodostępności nawet w warunkach nasilonego stanu zapalnego oraz gwarantuje wysoką tolerancję, gdyż żelazo nie wchodzi w bezpośrednią interakcję ze śluzówką jelit.
Suplementacja w okresie pooperacyjnym
W fazie pooperacyjnej dochodzi do znacznego wzrostu poziomu hepcydyny. W efekcie klasyczne żelazo doustne staje się całkowicie nieefektywne. U pacjentów z anemią rozważyć należy podanie żelaza dożylnego lub sukrosomalnego.
Żelazo dożylne w praktyce szpitalnej
Obecnie dostępne nowoczesne preparaty żelaza dożylnego to stabilne kompleksy o wysokim profilu bezpieczeństwa:
- karboksymaltoza żelazowa (Ferinject) – maksymalna dawka jednorazowa to 1000 mg podawana w 15-minutowym wlewie;
- derizomaltoza żelazowa (Monofer) – maksymalna dawka jednorazowa to 20 mg/kg mc. podawana we wlewie 15–30 minut.
Podanie żelaza i.v zawsze wymaga przestrzegania zasad bezpieczeństwa:
- Obliczanie dawki – całkowity deficyt żelaza wylicza się na podstawie aktualnego i docelowego stężenia hemoglobiny pacjenta oraz jego masy ciała (wzór Ganzoniego).
- Warunki podania: podanie żelaza i.v. musi odbywać się w placówkach zapewniających pełny dostęp do sprzętu reanimacyjnego. Choć nowoczesne preparaty nie wymagają już dawki testowej, pacjent musi pozostawać pod obserwacją przez minimum 30 minut po zakończeniu wlewu ze względu na ryzyko reakcji nadwrażliwości.
Opracowała: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografia:
[1] Centre for Perioperative Care: Guideline for the Management of Anaemia in the Perioperative Pathway 2025. Dostęp: 5 lutego 2026. [Online]. Dostępne na: https://cpoc.org.uk/sites/cpoc/files/documents/2025-11/CPOC-AnaemiaGuideline2025.pdf
[2] „World Health Organization (WHO): Guidance on implementing patient blood management to improve global health status”. Dostęp: 10 lutego 2026. [Online]. Dostępne na: https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/571b33d9-6cb9-4602-a094-bfca8c5978b8/content
[3] Anna Pietrzak,„Skuteczne leczenie żelazem – zasady postępowania w niedoborze izolowanym i przebiegającym z niedokrwistością”, LEKARZ POZ 1/2024.
[4] „UKCPA – Handbook of Perioperative Medicines”, UKCPA Handbook of Perioperative Medicines. Dostęp: 4 lutego 2026. [Online]. Dostępne na: https://periop-handbook.ukclinicalpharmacy.org/
[5] F. P. A. Casselman et al., „2024 EACTS/EACTAIC Guidelines on patient blood management in adult cardiac surgery in collaboration with EBCP”, Eur. J. Cardiothorac. Surg., t. 67, nr 5, s. ezae352, paź. 2024, doi: 10.1093/ejcts/ezae352.
[6] R. E. Fleming, „Hepcidin Activation During Inflammation: Make It STAT”, Gastroenterology, t. 132, nr 1, s. 447–449, sty. 2007, doi: 10.1053/j.gastro.2006.11.049.
[7] N. U. Stoffel et al., „Iron absorption from supplements is greater with alternate day than with consecutive day dosing in iron-deficient anemic women”, Haematologica, t. 105, nr 5, s. 1232–1239, maj 2020, doi: 10.3324/haematol.2019.220830.
[8] E. Pasupathy, et al., „Alternate day versus daily oral iron for treatment of iron deficiency anemia: a randomized controlled trial”, Sci. Rep., t. 13, nr 1, s. 1818, luty 2023, doi: 10.1038/s41598-023-29034-9.
[9] H. K. von Siebenthal et al., „Alternate day versus consecutive day oral iron supplementation in iron-depleted women: a randomized double-blind placebo-controlled study”, eClinicalMedicine, t. 65, lis. 2023, doi: 10.1016/j.eclinm.2023.102286.
[10] S. Gómez-Ramírez et al., „Sucrosomial® Iron: An Updated Review of Its Clinical Efficacy for the Treatment of Iron Deficiency”, Pharmaceuticals, t. 16, nr 6, s. 847, cze. 2023, doi: 10.3390/ph16060847.
[11] K. Buchalik, M. Polewka, i P. F. Czempik, „Successful use of sucrosomial iron in an anemic patient with sepsis in the early postoperative period”, J. Transfus. Med. Hemost., t. 18, nr 0, s. 1–3, 2025, doi: 10.5603/jtm.105025.
[12] A. Ciudin et al., „Response to oral sucrosomial iron supplementation in patients undergoing bariatric surgery. The BARI-FER study”, Endocrinol. Diabetes Nutr. Engl. Ed, t. 65, nr 1, s. 17–20, sty. 2018, doi: 10.1016/j.endien.2018.01.002.
[13] L. P. Weltert, et al., „Benefits of pre-operative oral Sucrosomial® iron supplementation in cardiac surgery: influence of patient’s baseline hemoglobin and gender”, Blood Transfus. Trasfus. Sangue, t. 21, nr 4, s. 305–313, lip. 2023, doi: 10.2450/2022.0222-22.
[14] Ferinject Charakterystyka Produktu Leczniczego.
[15] Monover Charakterystyka Produktu Leczniczego.
