Kontrola apteczek oddziałowych
Poza prowadzeniem szkoleń dla personelu medycznego jest to jedna z najbardziej skutecznych metod, które poprawiają świadomość pracowników szpitala w zakresie prowadzenia właściwego obrotu lekami i wyrobami medycznymi. Prawidłowa gospodarka lekowa w klinikach i oddziałach szpitala ma duży wpływ na bezpieczeństwo farmakoterapii pacjentów. Co za tym idzie, może być poddana skrupulatnej kontroli w trakcie wizyty Komisji Akredytacyjnej.
Wizyta farmaceuty w klinice/oddziale szpitala
Kontrola apteczek oddziałowych powinna odbywać się regularnie. W zależności od wielkości i specyfiki szpitala farmaceuci odwiedzają kliniki i oddziały z różną okresowością. Częstotliwość kontroli apteczek oddziałowych jest zatem indywidualnie dopasowana do potrzeb szpitala i określona w jego wewnętrznych procedurach. Najczęściej kontrole są zapowiedziane i ustalone w przygotowywanym regularnie przez farmaceutów harmonogramie. Dodatkowo oprócz zaplanowanych kontroli może zaistnieć potrzeba przeprowadzenia kontroli doraźnych lub kontroli powtórnych. Zazwyczaj kontrole powtórne są konieczne w przypadku wystąpienia nieprawidłowości w zakresie gospodarki lekami i wyrobami medycznymi w klinikach/oddziałach. Z kolei kontrole doraźne są potrzebne np. w sytuacji gdy pojawią się nowe okoliczności związane z prowadzeniem obrotu produktami leczniczymi i wyrobami medycznymi. Taką sytuacją może być np. zmiana dotychczasowej lokalizacji kliniki/oddziału lub miejsca przechowywania produktów leczniczych. Kontrole doraźne mogą także odbyć się na wyraźną prośbę personelu pielęgniarskiego lub lekarskiego. Do farmaceutów szpitalnych mogą zostać skierowane pytania związane z prowadzeniem właściwego nadzoru nad lekami, co może być dobrym powodem do bezpośredniego kontaktu i wizyty w klinice/oddziale. Farmaceuci powinni mieć na uwadze fakt, że na terenie jednej kliniki/oddziału leki mogą być przechowywane w kilku różnych miejscach równocześnie. Wynika to często z ustalonej organizacji pracy i specyfiki kontrolowanych klinik/oddziałów. W związku z tym farmaceuci szpitalni w czasie kontroli powinni dotrzeć do wszystkich miejsc, w których znajdują się produkty lecznicze i wyroby medyczne.
Kontrola warunków przechowywania leków i wyrobów medycznych
Kluczowym elementem kontroli apteczki oddziałowej jest weryfikacja warunków przechowywania produktów leczniczych i wyrobów medycznych. Poza sprawdzeniem czy personel kliniki/oddziału regularnie kontroluje temperaturę i wilgotność powietrza w miejscu przechowywania leków, należy zwrócić uwagę także na kilka dodatkowych kwestii związanych z ich magazynowaniem. Ważne jest aby miejsce przechowywania leków nie było nasłonecznione i nie było zlokalizowane w pobliżu urządzeń grzewczych. W odniesieniu do leków przechowywanych w temp. 2 – 8⁰C istotne jest, aby zostały umieszczone w lodówkach przeznaczonych do tego celu i aby nie dotykały ścian bocznych i ściany tylnej lodówki. Warto dopilnować, aby leki do stosowania zewnętrznego zostały oddzielone od leków do stosowania wewnętrznego. Od pozostałych leków powinny zostać także oddzielone produkty zawierające w swoim składzie substancje silnie działające z wykazu A, substancje psychotropowe i koncentraty. Ponadto należy podkreślić, że produkty lecznicze i wyroby medyczne w apteczce oddziałowej powinny być przechowywane w oryginalnych opakowaniach zewnętrznych.
Kontrola dat ważności
Farmaceuta w trakcie kontroli apteczki oddziałowej musi sprawdzić czy w odniesieniu do magazynowanych produktów prowadzona jest regularna kontrola dat ważności. Wszystkie produkty lecznicze i wyroby medyczne powinny być ułożone w taki sposób, aby zapewnić wykorzystanie w pierwszej kolejności produktów o krótszej dacie ważności. Personel kliniki/oddziału powinien oznaczyć te produkty, dla których termin ważności jest bardzo krótki np. krótszy niż dwa miesiące. Aby optymalizować gospodarkę lekową w klinice/oddziale warto także wyróżnić rozpoczęte opakowania produktów, aby zostały one wykorzystane przed otwarciem kolejnego opakowania. Należy także zwrócić szczególną uwagę na otwarte opakowania maści, kropli, zawiesin i innych produktów, których termin przydatności do użycia zmienia się wraz z ich pierwszym otwarciem. W tym wypadku powinny one zostać oznaczone dodatkowo datą otwarcia. Jeśli w chwili kontroli w apteczce oddziałowej znajdują się leki przeterminowane, to powinny być one oddzielone od pozostałych produktów i przygotowane do przekazania do utylizacji.
„Farmaceuta w trakcie kontroli apteczki oddziałowej musi sprawdzić czy w odniesieniu do magazynowanych produktów prowadzona jest regularna kontrola dat ważności.”
Zestaw przeciwwstrząsowy
Kontrola apteczki oddziałowej jest także okazją do weryfikacji kompletności i sposobu przechowywania zestawu przeciwwstrząsowego. Kontrola warunków przechowywania i dat ważności produktów z zestawu przeciwwstrząsowego nie różni się od kontroli pozostałych produktów w apteczce oddziałowej. Warto jednak sprawdzić, czy lokalizacja zestawu jest optymalna i pozwala na uzyskanie do niego szybkiego dostępu w przypadku konieczności jego użycia w sytuacji ratowania życia pacjentów. Także w trakcie kontroli akredytacyjnej może zostać sprawdzony czas potrzebny na przyniesienie leków wchodzących w skład zestawu. Tym bardziej ważne jest, aby już na etapie kontroli prowadzonej przez aptekę zwrócić uwagę na ten aspekt. Ponadto należy sprawdzić czy kompletność zestawu jest regularnie weryfikowana i czy ewentualne braki w składzie są uzupełniane na bieżąco. Jeśli w zestawie przeciwwstrząsowym umieszczona jest adrenalina, która ma ograniczony termin ważności w temperaturze pokojowej, to powinna ona zostać opatrzona datą wyjęcia z lodówki, aby możliwa była kontrola jej przydatności do użycia.
Kontrola produktów zawierających w swoim składzie substancje psychotropowe i środki odurzające
Szczególną uwagę w trakcie kontroli należy zwrócić na produkty lecznicze zawierające w swoim składzie substancje psychotropowe, środki odurzające i prekursory kat. 1. Obrót tymi produktami jest szczegółowo regulowany przede wszystkim przepisami prawa. W tym wypadku poza zapewnieniem odpowiednich warunków przechowywania zgodnych z wymaganiami producenta, należy także dodatkowo właściwie zabezpieczyć i ograniczyć do nich dostęp osobom nieupoważnionym. Ponadto konieczne jest prowadzenie dla nich dodatkowej ewidencji rozchodu i przychodu przez osoby do tego upoważnione. W odniesieniu do produktów, które zawierają środki odurzające grupy I-N, II-N i psychotropowe grupy II-P należy pamiętać o konieczności przechowywana ich w sejfie trwale przytwierdzonym do ściany lub podłoża. Kontrola apteczki oddziałowej w tym zakresie będzie wymagała obecności lekarza upoważnionego do prowadzenia obrotu tymi produktami w klinice/oddziale. Rozmowa z lekarzem w trakcie kontroli może być także okazją do sprawdzenia znajomości obowiązujących procedur związanych z tymi lekami np. z utylizacją niewykorzystanych resztek tych produktów.
Inne szczególne grupy produktów leczniczych
W trakcie wizyty kontrolnej farmaceuta szpitalny powinien sprawdzić czy w klinice/oddziale prowadzona jest ewidencja decyzji wstrzymujących i wycofujących leki z obrotu. Jeśli w chwili kontroli takie produkty znajdują się w apteczce oddziałowej, to powinny być one właściwie oznakowane i oddzielone od pozostałych leków. Dodatkowo leki wycofane z obrotu powinny zostać przygotowane do zwrotu do apteki szpitalnej.
Kontrola apteczki oddziałowej jest także okazją do sprawdzenia czy leki własne pacjenta, próbki lekarskie, leki do badań klinicznych są właściwie oddzielone od pozostałych leków. Należy sprawdzić czy nadzór nad nimi prowadzony jest w sposób zgodny z prawem i obowiązującymi w tym zakresie procedurami szpitalnymi. W odniesieniu do tych leków procedury mogą różnić się pomiędzy szpitalami, dlatego tym bardziej warto sprawdzać ich znajomość wśród personelu kliniki/oddziału, który niejednokrotnie zatrudniony jest w kilku jednostkach ochrony zdrowia równocześnie.
„Kontrola apteczki oddziałowej jest także okazją do sprawdzenia czy leki własne pacjenta, próbki lekarskie, leki do badań klinicznych są właściwie oddzielone od pozostałych leków.”
Jeśli kontrola przeprowadzana jest w klinice/oddziale, w którym stosuje się leki cytotoksyczne to należy sprawdzić czy personel, który bierze udział w ich przechowywaniu i podawaniu pacjentowi zna procedury związane z ich stosowaniem. Ponadto farmaceuci powinni także sprawdzić znajomość postępowania z takimi lekami w sytuacjach awaryjnych np. podczas stłuczenia fiolki z lekiem cytotoksycznym lub w przypadku podania leku cytotoksycznego poza naczynie pacjenta (w sytuacji wynaczynienia). Znajomość takich procedur wydaje się być kluczowa z punktu widzenia zapewnienia bezpieczeństwa pacjentom i personelowi kliniki/oddziału.
Protokół kontroli apteczki oddziałowej
Kontrola apteczki oddziałowej jest okazją do podsumowania wiedzy i informacji związanych z prowadzeniem prawidłowego obrotu produktami leczniczymi i wyrobami medycznymi obecnymi w szpitalu. Poza wszystkimi powyższymi kwestiami, uwagę farmaceutów powinny zwrócić także warunki i sposób w jaki leki są przygotowywane, w tym także m.in. sposób podgrzewania niektórych produktów przed zastosowaniem. Aby zagwarantować powtarzalność przeprowadzanych kontroli w każdej odwiedzanej klinice/oddziale, farmaceuci szpitalni powinni przygotować wzór protokołu, który na bieżąco będzie uzupełniany w czasie prowadzonej kontroli. W trakcie wizyty Komisji Akredytacyjnej farmaceuci szpitalni mogą zostać poproszeni o przedstawienie protokołów kontroli apteczek oddziałowych i krótkie podsumowanie swoich wizyt w klinikach/oddziałach szpitala.
„Aby zagwarantować powtarzalność przeprowadzanych kontroli w każdej odwiedzanej klinice/oddziale, farmaceuci szpitalni powinni przygotować wzór protokołu, który na bieżąco będzie uzupełniany w czasie prowadzonej kontroli.”
Warto jednak pamiętać, że najważniejszym celem przeprowadzanych kontroli jest jednak zwiększenie świadomości personelu zatrudnionego w klinikach/oddziałach szpitala w zakresie bezpiecznej gospodarki lekowej. Bezpośrednie spotkanie z osobami odpowiedzialnymi za leki w klinikach/oddziałach powinno dać farmaceutom przede wszystkim możliwość zauważenia trudności i problemów, które pojawiają się w tym obszarze. Pomoc, wsparcie i nadzór ze strony farmaceutów w zakresie prowadzenia właściwego obrotu produktami leczniczymi i wyrobami medycznymi powinny stać się kolejnym elementem codziennej aktywności aptek szpitalnych i działów farmacji szpitalnej.
Autorka: mgr farm. Monika Łopata
