Zmiany w farmakokinetyce osób starszych
Poniżej zostały opisane najważniejsze zmiany w farmakokinetyce pacjentów geriatrycznych. Dotyczą one każdego procesu LADME, a więc zarówno wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu i wydalania.
Wchłanianie leków
Ze względu na zmiany w przewodzie pokarmowym, absorpcja leków może ulec zmianie, chociaż część procesów wzajemnie się rekompensuje. Dochodzi bowiem do zmniejszenia wydzielania kwasu solnego, wzrostu pH soku żołądkowego, atrofii błony śluzowej oraz zaniku kosmków jelitowych, jednocześnie zwalnia perystaltyka przewodu pokarmowego co wydłuża kontakt leku z przewodem pokarmowym. W wyniku tych zmian wchłanianie leków na drodze transportu biernego pozostaje praktycznie bez zmian (większości leków doustnych), zmienia się natomiast transport aktywny, który dotyczy np. wapnia, żelaza i witamin z grupy B.
U seniorów dochodzi do zaburzeń przepływu krwi i zmian w tkance podskórnej, co oznacza, że leki hydrofilne mogą się gorzej wchłaniać po podaniu na skórę. Dla leków podawanych domięśniowo, podskórnie lub doodbytniczo warto uwzględnić fakt, że przez zmniejszony przepływ krwi, zmniejsza się wchłanianie tych postaci leków.
Czytaj także: Rodzaje żywienia dojelitowego – najważniejsze zasady rekomendacji
Dystrybucja leków
Zmiany w zakresie dystrybucji leków związane są głównie z:
- wzrostem procentowej zawartości tkanki tłuszczowej – co oznacza, że zwiększa się objętość dystrybucji leków lipofilnych i wydłuża się ich okres półtrwania. Może to sprzyjać wystąpieniu działań niepożądanych lub kumulacji tych leków. Do leków lipofilnych stosowanych u seniorów zaliczamy: benzodiazepiny, blokery kanałów wapniowych (amiodaron i werapamil) czy trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne;
- spadkiem zawartości wody w organizmie – prowadzi to do spadku objętości dystrybucji dla leków hydrofilnych, szybciej osiągają one stężenie maksymalne w osoczu i istnieje ryzyko ich przedawkowania lub zatrucia. Do tej grupy zaliczamy: morfinę, beta-blokery (propranolol, sotalol) a także digoksynę;
- spadkiem stężenia albumin w osoczu – hipoalbuminemia sprawia, że leki silnie wiążące się z albuminami będą miały wyższe stężenie wolnej frakcji i tym samym wzrośnie ryzyko ich działań niepożądanych. Do leków o silnym powinowactwie do albumin zaliczamy: NLPZ, warfarynę czy pochodne sulfonylomocznika;
- podwyższeniem stężenia alfa1-glikoproteiny – oznacza to, że leki o charakterze zasadowym będą się w większym stopniu wiązać z tym białkiem transportowym. Do tych leków należy: amitryptylina, chlorpromazyna i mianseryna.
Czytaj także: Zmiany refundacyjne w hematologii – styczeń 2023
Zmiany w obrębie metabolizmu
Głównym narządem odpowiedzialnym za metabolizm leków jest wątroba, której funkcja wraz z wiekiem może się obniżyć. Zmniejszeniu ulega jej masa, przepływ krwi oraz aktywność enzymów odpowiedzialnych za metabolizm m.in. leków.
Do zmian w szlaku metabolicznych dochodzi szczególnie w przypadku I fazy (utlenianie i redukcja). W wyniku tych zmian wydłuża się okres półtrwania np. benzodiazepin, m.in. dlatego są one przeciwwskazane do długotrwałego stosowania w geriatrii.
Wydalanie leków
Eliminacja leków z wiekiem pogarsza się. Dochodzi do obniżenia funkcji nerek, zmniejsza się ich masa, a także ilość kłębuszków nerkowych i nefronów. Obniżeniu ulega nerkowy przepływ krwi, przesączanie kłębuszkowe (GFR), obniża się klirens kreatyniny, a także reabsorpcja. Chcąc bezpiecznie leczyć pacjenta, należy uwzględnić te zmiany przy dawkowaniu leków, szczególnie tych eliminowanych drogą nerkową.
Co ważne, przy indywidualizacji farmakoterapii należy brać pod uwagę klirens kreatyniny, a nie stężenie kreatyniny, ponieważ ono w wieku podeszłym często pozostaje bez zmian. Ma to związek z obniżeniem masy mięśniowej, a nie oznacza prawidłowej funkcji nerek.
Zmiany w farmakodynamice
U pacjenta geriatrycznego dochodzi do zmian również na etapie wpływu leku na receptory oraz oddziaływania na tkanki docelowe. Z wiekiem spada ilość receptorów w narządach, a także zmniejsza się ich wrażliwość na podane substancje lecznicze. Zmniejsza się również ilość neuroprzekaźników. W praktyce oznacza to, że pacjent starszy narażony jest bardziej na działania niepożądane po lekach antycholinergicznych (ze względu na obniżenie przekaźnictwa cholinergicznego). Zmniejsza się ilość receptorów beta-adrenergicznych, co oznacza że konieczne może być wprowadzenie wyższych dawek leków oddziałujących na te receptory.
Seniorzy silniej reagują na opioidy, metoklopramid czy doustne antykoagulanty, natomiast słabiej u nich działa np. furosemid. Ponadto, immunizacja po szczepieniu u pacjenta geriatrycznego jest słabsza.
Bezpieczeństwo farmakoterapii pacjenta geriatrycznego zależy od wielu czynników – w tym od prawidłowej terapii i indywidualizacji dawkowania substancji leczniczych – po uwzględnieniu powyższych informacji.
Czytaj także: FDA zatwierdziła nowy schemat terapii w NDRP
Źródła:
- Wieczorkowska-Tobis, A. Neumann-Podczaska: Geriatria, praktyczny przewodnik, 2022
- pod red. K. Orzechowskiej-Juzwenko: Farmakologia kliniczna. Znaczenie w praktyce medycznej, Wrocław 2012
- Jaehde, Radziwill, Kloft: Farmacja kliniczna, 2017
mgr farm. Anna Janaszkiewicz
