Szacuje się, że zaburzenia depresyjne mogą dotyczyć nawet 20 – 40% pacjentów onkologicznych. Zaburzenie depresyjne wpływa na mniejszą motywację podjęcia terapii przeciwnowotworowej, pacjenci gorzej tolerują takie leczenie, przyjmując postawę rezygnacyjną. Badania pokazują, że pacjenci z depresją i nowotworem mają gorsze rokowanie i wyższe ryzyko zgonu.
Mechanizm rozwoju depresji w chorobie nowotworowej
Na rozwój depresji podczas choroby nowotworej wpływa wiele czynników, miedzy innymi lęk o własne życie i obawa przed skutkami chemioterapii czy strach przed zabiegiem chirurgicznym. U kobiet istotną rolę może pełnić wygląd fizyczny, który ulega zmianie w trakcie leczenia – w tym utrata owłosienia.
Ponadto przewlekły stan zapalny, działanie cytokin prozapalnych oraz terapia przeciwnowotworowa kortykosteroidami lub interferonem mogą wpływać na wystąpienie objawów depresji.
Objawy depresji mogą być utożsamiane z działaniami niepożądanymi terapii nowotworowej – są to: uczucie osłabienia, zaburzenia snu, pogorszenie nastroju, narastająca anhedonia, utrata zainteresowań czy pogorszenie apetytu.
Każdy pacjent z chorobą nowotworową powinien podlegać okresowym badaniom przesiewowym w kierunku rozpoznania depresji na każdym etapie terapii (rozpoznanie, leczenie, remisja i wznowa). Badanie przesiewowe może odbywać się na podstawie Kwestionariusza Zdrowia Pacjenta (PHQ-9), Skali Depresji Becka (BDI-II), Szpitalnej Skali Lęku i Depresji (HADS) czy Kwestionariusza Lęku Uogólnionego (GAD-7).
Terapia depresji a interakcje z lekami przeciwnowotworowymi
Lekami pierwszego rzutu w terapii depresji są inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny – SSRI – do których należą citalopram, escitalopram, fluoksetyna, paroksetyna czy sertralina. Mogą one jednak wchodzić w interakcje z niektórymi lekami stosowanymi w terapii nowotworów.
Tamoksyfen i SSRI
W przypadku terapii tamoksyfenem należy pamiętać, że do uzyskania efektu farmakologicznego konieczna jest przemiana metaboliczna do aktywnej formy – endoksyfenu. Odbywa się ona przy udziale izoenzymu CYP2D6. Spośród inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny silnymi inhibitorami CYP2D6 są paroksetyna oraz fluoksetyna, słabymi natomiast – sertralina i citalopram. Silne inhibitory enzymatyczne w sposób znaczący obniżają stężenie endoksyfenu w osoczu, powinny zatem być unikane w trakcie terapii tamoksyfenem.
Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne
Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) to starsza grupa leków, do których należy m.in. amitryptylina czy doksepina. W terapii depresji zostały wyparte przez SSRI. Niemniej stosowanie TLPD może łagodzić objawy bólu neuropatycznego jako powikłania po chemioterapii, a amitryptylina może łagodzić nudności po leczeniu.
Ponadto istnieją badania, które potwierdzają, że niektóre TLPD mogą wykazywać działanie cytotoksyczne wobec niektórych komórek. Przykładowo – imipramina i amitryptylina mogą działać antyproliferacyjnie na raka płuc, trzustki lub glejaki poprzez indukcję apoptozy, zahamowanie autofagii oraz zwiększenie wrażliwości komórek rakowych na chemioterapię.
Imipramina może również działać korzystnie na terapię raka prostaty poprzez hamowanie powstawania przerzutów, wpływając na cytoszkielet komórek nowotworowych.
Podkreślić należy jednak, że wciąż brak wystarczających badanych naukowych z badań przeprowadzonych na ludziach, aby włączyć TLPD do grupy leków przeciwnowotworowych.
Opracowała: mgr farm. Anna Janaszkiewicz
Bibliografia:
- Anxiety and depression in adult cancer patients: ESMO Clinical Practice Guideline† Grassi, L. et al. ESMO Open, Volume 8, Issue 2, 101155.
- Batty GD, Russ TC, Stamatakis E, Kivimäki M. Psychological distress in relation to site specific cancer mortality: pooling of unpublished data from 16 prospective cohort studies. BMJ. 2017 Jan 25;356:j108. doi: 10.1136/bmj.j108. PMID: 28122812; PMCID: PMC5266623.
- Asensi-Cantó A, López-Abellán MD, Castillo-Guardiola V, Hurtado AM, Martínez-Penella M, Luengo-Gil G, Conesa-Zamora P. Antitumoral Effects of Tricyclic Antidepressants: Beyond Neuropathic Pain Treatment. Cancers (Basel). 2022 Jul 1;14(13):3248. doi: 10.3390/cancers14133248. PMID: 35805019; PMCID: PMC9265090.
- Kryszkowski W, Bobińska K, Florkowski A et all. Wpływ farmakoterapii przeciwdepresyjnej na przebieg choroby nowotworowej. Psychiatria Polska 2012;XLVI(1):85–94.
- Gośliński J. Depresja w chorobie nowotworowej – nie lekceważ, szukaj pomocy. ZwrotnikRaka.pl, https://www.zwrotnikraka.pl/depresja-w-chorobie-nowotworowej/ (opublikowano: 23.01.2024, dostęp: 01.09.2025).
