Co składa się na proces prehabilitacji?
Podstawowym celem tego procesu jest poprawa zarówno kondycji fizycznej, ale także psychicznej pacjenta. Jest to potrzebne, aby leczenie onkologiczne mogło się odbyć w możliwie jak najmniej wyniszczający pacjenta sposób.
Oprócz przygotowania fizycznego pod postacią ćwiczeń wzmacniających masę mięśniową dostosowanych do warunków chorego, ważnym elementem prehabilitacji jest także wsparcie psychologiczne. Ma ono na celu oswojenie lęku przed chorobą, przed leczeniem i powikłaniami terapii. Niezwykle istotne jest, aby objąć wsparciem także rodzinę chorego.
Pacjent z nowotworem, o ile jest to konieczne, powinien zmienić styl życia, zaprzestać palenia papierosów czy spożywania alkoholu. Ostatnim, ale nie mniej istotnym elementem prehabilitacji jest wprowadzenie zmian w codziennym odżywianiu się chorego.
Zapotrzebowanie na składniki odżywcze
Dziennie zapotrzebowanie osoby dorosłej na białko wynosi 1,0–1,5 g białka/kg idealnej masy ciała/dobę, jednak u pacjentów onkologicznych, zapotrzebowanie to wzrasta do 1,2 – 1,5 g białka/kg idealnej masy ciała/dobę.
Idealną masę ciała najprościej obliczyć z równania:
idealna masa ciała = wzrost (cm) – 100, chociaż dla uproszczenia, można też przyjąć, że u prawidłowo ważącej osoby lub u pacjenta z niedowagą, idealna masa ciała to aktualna waga chorego.
Dzienne zapotrzebowanie kaloryczne wynosi 25-35 kcal/kg masy ciała/dobę, a udział poszczególnych makroskładników powinien wynosić: węglowodany 35–50%, tłuszcze — 30–50%, białko — 15–20%.
Oczywiście oprócz zaspokajania zapotrzebowania na energię i ilość białka, prawidłowo zbilansowana dieta dostarcza również wszystkich niezbędnych składników, takich jak elektrolity, pierwiastki śladowe czy witaminy, zgodnie z zapotrzebowaniem dobowym (RDA), a także dba o właściwe nawodnienie.
Prehabilitacja przed zabiegiem chirurgicznym
Zgodnie z rekomendacjami ESPEN (European Society for Clinical Nutrition and Metabolism), badanie przesiewowe ryzyka niedożywania powinno odbywać się przed każdym większym zabiegiem chirurgicznym, a pacjencji niedożywieni powinni otrzymać na 7- 10 dni przed operacją wsparcie żywieniowe, najlepiej w formie dojelitowej.
Co więcej, w przypadku operowania nowotworu przewodu pokarmowego, szczególnie górnego odcinka, ESPEN zaleca aby bez względu na aktualną masę ciała chorego przez co najmniej 10-14 dni przed operacją stosować immunożywienie. Korzyści z tego postępowania związane z mniejszą ilością powikłań chirurgicznych i rzadszych infekcji przewyższają nawet ryzyko związane z chwilowym odroczeniem zabiegu i przesunięciem terminu operacji.
Immunożywienie
Żywienie drogą przewodu pokarmowego ma zawsze pierwszeństwo nad żywienie pozajelitowym. O ile tylko stan kliniczny chorego pozwala, rekomenduje się immunożywienie drogą doustną, dojelitową, lub w ostateczności – pozajelitową.
Immunożywienie drogą doustną odbywa się z reguły poprzez stosowanie drinków odżywczych (ONS – Oral Nutritional Supplements), z zawartością argininy i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych – omega-3, z kolei drogą dojelitową – przez zgłębnik nosowo-żołądkowy lub gastrostomię odżywczą. Stosuje się wówczas dedykowane preparaty wzbogacone o kwasy omega-3 czy glutaminę. Podobne zasady obowiązują w przypadku żywienia pozajelitowego – czy to drogą obwodową, czy centralną.
W przypadku chorych wyniszczonych i głęboko niedożywionych należy zawsze pamiętać o ryzyku wystąpienia zespołu ponownego odżywienia.
Głodzenie nowotworu
Wśród wielu pacjentów wciąż aktualne są błędne założenia, że nowotwór należy zagłodzić, a „cukier odżywia raka”.
Należy edukować chorych i nie rekomendować stosowania niezbilansowanych oraz restrykcyjnych diet, w tym głodówek, diet owocowo-warzywnych czy diet ketogenicznych. Są one niezgodne z aktualnie obowiązującymi rekomendacjami ESPEN i innych towarzystw naukowych, mogą być szkodliwego dla chorego i pogłębić istniejący problem niedożywienia.
Dieta przed i w trakcie radioterapii
Kluczową rekomendacją diety przed i w trakcie radioterapii, powinno być dostosowanie żywienia do aktualnych możliwości spożywania posiłków przez chorego. Jeśli mierzy się z problemem dysfagii, należy dostosować konsystencję diety. Powinno się unikać również potraw drażniących błony śluzowe – w tym potraw ostrych, kwaśnych, twardych a także zawierających laktozę.
Jednak ze względu na brak jednoznacznych dowodów na korzyści wynikające z suplementacji, ESPEN nie zaleca podawania dodatkowo glutaminy w celu profilaktyki popromiennego zapalenia błon śluzowych przewodu pokarmowego czy biegunki. Nie zaleca się również suplementacji probiotyków, aby uniknąć biegunki poradiacyjnej.
Opracowała: mgr farm. Anna Janaszkiewicz
Bibliografia:
[1] S. Kłęk, A. Kapała, A. Surwiłło-Snarska, M. Szlendak, M. Jankowski, W. Januszewicz, D. Mańkowska-Wierzbicka. Leczenie żywieniowe w onkologii. Onkologia w Praktyce Klinicznej – Edukacja, t. 10, nr 2, str. 111-129, 2023. Dostęp: 22.12.2025. [Online]. Dostępne na: https://journals.viamedica.pl/onkologia_w_praktyce_klin_edu/article/view/95137
[2] M. Braga, O. Ljungqvist, P. Soeters, K. Fearon, A. Weimann, F. Bozzetti. ESPEN Guidelines on Parenteral Nutrition: Surgery. Clinical Nutrition, t. 28, nr 4, str. 378-386, 2009, doi: 10.1016/j.clnu.2009.04.00
