Hiperkaliemia – jakie leki mogą ją wywoływać?

Hiperkaliemia wywołana lekami to bardzo częste zaburzenie elektrolitowe. Jej przyczyną bardzo często jest stosowanie jednocześnie kilku leków, które zwiększają stężenie potasu we krwi. Najczęściej można jej uniknąć poprzez odpowiednią modyfikację leków i ich dawek (ale również suplementów), dlatego rola farmaceuty klinicznego w prewencji i leczeniu tego zaburzenia jest bardzo istotna.
Hiperkaliemia - jakie leki mogą ją wywoływać? (fot. shutterstock.com)

W społeczeństwie panuje przekonanie, ze potas to ważny pierwiastek i warto go suplementować. Korzystnie wpływa na pracę serca, łagodzi skurcze nóg, dlatego jest bardzo częstym dodatkiem do suplementów zawierających magnez. Chętnie stosują go pacjenci geriatryczni, którzy bardzo często stosować go nie powinni. Jak łatwo się domyślić- ich niepotrzebne stosowanie może prowadzić do groźnej hiperkaliemii, zwłaszcza, jeśli u danego pacjenta występują również inne czynniki powodujące zwiększenie stężenia potasu we krwi.

Hiperkaliemia – objawy

Hiperkaliemia to stężenie potasu we krwi powyżej 5,5 mmol/l. Łagodna hiperkaliemia (5,6–6,5 mmol/l) zwykle nie powoduje żadnych objawów. Występują one najczęściej wtedy, gdy stężenie potasu szybko się zwiększa i przekracza stężenie 6,6 mmol/l (mówimy wtedy o umiarkowanej hiperkaliemii). Często pierwszym objawem jest ogólne osłabienie, czy osłabienie mięśni. Pacjent może być zdezorientowany i odczuwać zaburzenia czucia (tzw. parestezje, czyli nieprzyjemne doznania o typie mrowienia, drętwienia, pieczenia). Może również dojść do porażenia mięśni, zwłaszcza nóg, duszności, związanych z osłabieniem mięśni oddechowych, czy bradykardii. Ciężka hiperkaliemia (powyżej 7,5 mmol/l), zwłaszcza gdy stężenie potasu we krwi rośnie gwałtownie, może prowadzić do zatrzymania pracy serca i nagłego zgonu.

Leki zwiększające stężenie potasu we krwi

Hiperkaliemia bardzo często spowodowana jest sumowaniem działania kilku leków, które zwiększają stężenie potasu we krwi. Jedną z przyczyn tego zjawiska jest fakt, że starsi ludzie korzystają z pomocy wielu lekarzy, którzy przepisują często leki o podobnym działaniu. Zdarza się również, że jeden lekarz przepisuje kilka leków, których skutkiem ubocznym jest zwiększenie stężenia potasu we krwi. Do takich leków należą:

– inhibitory konwertazy angiotensyny (np. enalapryl, kaptopryl, lizynopryl, trandolapryl itd.),

– blokery receptora angiotensynowego (np. losartan, walsartan, telmisartan, kardesartan itd.),

– leki b-adrenolityczne (nebiwolol, bisoprolol, karwedilol itd.)

– diuretyki oszczędzające potas (spironolakton, eplerenon, amiloryd),

– niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. diklofenak, naproksen, ibuprofen, piroksykam itd.),

– leki immunosupresyjne (cyklosporyna, takrolimus)

– niektóre leki przeciwdrobnoustrojowe (sulfametoksazol+trimetoprim, ketokonazol),

– heparyna,

– digoksyna.

Hiperkaliemia – co jeszcze może ją wywowływać?

Hiperkaliemia pojawia się najczęściej u osób cierpiących na ostrą lub przewlekłą niewydolność nerek, u chorych na cukrzycę lub z niewydolnością serca i przyjmujących leki hamujące wydalanie potasu z moczem. Do hiperkaliemii może dojść również w wyniku uwalniania dużych ilości potasu z komórek wskutek rozpadu guza nowotworowego lub komórek białaczkowych, hemolizy (rozpadu erytrocytów w naczyniach krwionośnych, rozpadu dużych krwiaków), kwasicy cukrzycowej z niedoboru insuliny, czy kwasicy metabolicznej (np. w zatruciu, sepsie). Wśród innych przyczyn hiperkaliemii wymienia się również niedoczynność nadnerczy (niedobór aldosteronu).

Leczenie hiperkaliemii

Pierwszym krokiem w leczeniu hiperkaliemii jest oczywiście usunięcie jej przyczyny. Jeżeli stan ten jest łagodny, bezobjawowy, to często wystarczą pewne ograniczenia dietetyczne, odstawienie, czy redukcja dawek leków powodujących wzrost stężenia potasu we krwi. W przypadku wystąpienia poważnych objawów, a zwłaszcza gdy towarzyszą im zmiany w EKG, konieczne może być wdrożenie leczenia zmniejszającego stężenie potasu we krwi. Dożylny wlew glukozy i insuliny pozwala na „przesunięcie” potasu z krwi do komórek. Mimo, że efekt ten odwracalny, to najczęściej pozwala uniknąć zagrożenia zatrzymania pracy serca.

Podobny mechanizm działania wykazuje salbutamol podawany w nebulizacji. Mogą zostać zastosowane również leki moczopędne zwiększające wydalanie potasu z moczem, takie jak furosemid lub torasemid, czy tzw. żywice jonowymienne podawane doustnie lub doodbytniczo. Działają one w jelitach, wiążąc i usuwając potas. Wapń podawany dożylnie „chroni” serce przed hiperkaliemią i zmniejsza zagrożenie zatrzymaniem akcji serca; nie zmniejsza stężenia potasu we krwi. Najskuteczniejszą i najszybsza metodą leczenia hiperkaliemii jest dializa (w tym przypadku zwykle hemodializa). Stosowana jest u pacjentów z ciężką hiperkaliemią i poważnymi zaburzeniami pracy serca, a także u pacjentów z poważnym uszkodzeniem nerek.

Opis przypadku

73-letni pacjent z nadciśnieniem tętniczym i niewydolnością serca zgłaszał osłabienie siły mięśni kończyn dolnych. Stosował początkowo perindopril, nebiwolol, idnapamid, atorwastatynę i kwas acetylosalicylowy w dawce kardiologicznej. Pacjent w rozmowie z lekarzem zgłaszał suchy, uporczywy kaszel utrzymujący się od dłuższego czasu, dlatego perindopril został zamieniony na losartan. Dodatkowo, ze względu na ból stawów, stosował zamiennie diklofenak lub naproksen w preparatach OTC, a także suplement diety, zawierający w swoim składzie potas.

Na podstawie obrazu klinicznego, zapisu EKG i stężenia potasu w surowicy krwi (6,8 mmol/l) stwierdzono hiperkaliemię polekową. Wśród leków, które przyczyniły się do tego stanu, były: nebiwolol, losartan, diklofenak/ naproksen, a także suplement diety zawierający potas. Odstawiono losartan (włączając jednocześnie bloker kanału wapnia), preparat potasu i doustne NLPZ.

Pacjentowi zalecono przyjmowanie furosemidu do czasu normalizacji stężenia potasu. Ponadto doradzono dietę z  ograniczeniem podaży potasu. Korekta leczenie skutkowała poprawą kliniczną z ustąpieniem zgłaszanych dolegliwości oraz normalizacją stężenia potasu po pięciu dniach. Warto wiedzieć, że według niektórych danych- hiperkaliemia może wystąpić u ok. 46% pacjentów stosujących leki z grupy NLPZ. Ze względu na ogromną popularność i nadużywanie tej grupy leków- wykonując przeglądy lekowe, zawsze należy mieć to na uwadze.

Autor: mgr farm. Aleksandra Mroczkowska

 

Piśmiennictwo:

  1. Korzeniowska K., Jankowski J., Majewska K. Hiperkaliemia polekowa. Geriatria 2019; 13: 63-66.
  2. Zaremba M., Franek E., 3, Rydzewski A. Hiperkaliemia. Choroby Serca i Naczyń 2006, tom 3, nr 1, 36–40
  3. Korzeniowska K., Wietlicka I., Szałek E., Jabłecka A. Zaburzenia gospodarki potasowej (część II). Hiperkaliemia polekowa – przypadki zarejestrowane przez Regionalny Ośrodek Monitorowania Działań Niepożądanych. Leków w Poznaniu. Farmacja Współczesna 2011; 4: 136-140.

logo