Inhibitory kinaz janusowych w terapii celowanej chorób zapalnych
Inhibitory kinaz janusowych (JAK) to nowoczesne leki stosowane w terapii celowanej chorób o podłożu immunologicznym. Zatwierdzono je do leczenia w wielu specjalizacjach, m.in w:
- reumatologii: w przypadku reumatoidalnego i łuszczycowego zapalenia stawów,
- gastroenterologii: w chorobie Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego,
- dermatologii: w terapii atopowego zapalenia skóry, łuszczycy.
Inhibitory JAK działają poprzez blokowanie wewnątrzkomórkowego szlaku sygnałowego JAK-STAT, co pozwala na bezpośrednią modulację ekspresji genów zaangażowanych w odpowiedź zapalną. Dzięki temu oddziałują bezpośrednio na mechanizmy leżące u podstaw tych schorzeń.
Czy istnieją różnice w skuteczności i bezpieczeństwie stosowania poszczególnych inhibitorów JAK?
Inhibitory JAK różnią się selektywnością wzgledem poszczególnych izoformy kinaz (JAK1, 2, 3 i TYK2). Pan-inhibitory (np. tofacytynib, baricytynib) wpływają na wszystkie izoformy, choć z różną siłą. Upadacytynib i filgotynib są bardziej selektywne wobec JAK1, a deucrawacytynib jest unikalny – jako inhibitor TYK2 nie oddziałuje na kinazy JAK 1, 2 i 3. Mimo tych różnic nie udowodniono, by przełożyły się one na klinicznie istotną różnicę w skuteczności leków.
Jeśli chodzi o bezpieczeństwo, niektóre dane sugerują, że bardziej selektywne inhibitory, jak filgotynib, mogą wiązać się z niższym ryzykiem półpaśca i żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (ŻChZZ), a także rzadszym występowaniem anemii. Jednak eksperci wciąż podkreślają, że podwyższone ryzyko ŻChZZ może być efektem całej klasy leków i zalecają zachowanie ostrożności i indywidualną ocenę ryzyka u pacjentów. Konieczne są dalsze badania, aby w pełni zrozumieć te zależności.
Jaki jest profil działań niepożądanych inhibitorów JAK?
Do najczęstszych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem inhibitorów JAK należą infekcje i zaburzenia hematologiczne. Istnieje też zwiększone ryzyko zdarzeń zakrzepowo-zatorowych oraz nowotworów.
Infekcje
Ryzyko poważnych infekcji, w tym zakażeń oportunistycznych, jest porównywalne z innymi terapiami biologicznymi. Charakterystyczna dla inhibitorów JAK jest jednak podwyższona częstość występowania półpaśca. Ryzyko to można zminimalizować, m.in. poprzez zmniejszenie dawki glikokortykosteroidów.
Przed wdrożeniem terapii należy przeprowadzić badania przesiewowe w kierunku wirusowego zapalenia wątroby typu B i C, HIV oraz gruźlicy. Konieczne jest również upewnienie się, że pacjent ma aktualne szczepienia, w szczególności przeciwko półpaścowi. W trakcie leczenia należy unikać stosowania żywych szczepionek.
Zaburzenia hematologiczne
W trakcie terapii inhibitorami JAK mogą wystąpić limfopenia, trombocytopenia, neutropenia i anemia. Parametry krwi wymagają regularnego monitorowania.
Zdarzenia zakrzepowo-zatorowe i nowotwory
Badanie ORAL Surveillance wykazało, że stosowanie tofacytynibu jest związane ze zwiększonym ryzykiem poważnych zdarzeń zakrzepowo-zatorowych i nowotworów, zwłaszcza u pacjentów z czynnikami ryzyka, takimi jak starszy wiek, otyłość, palenie tytoniu oraz choroby sercowo-naczyniowe i nowotwory w wywiadzie. Nowsze dane sugerują, że ryzyko nowotworowe może być niższe, niż pierwotnie sądzono, jednak kwestia ta wymaga dalszych badań.
Stosowanie inhibitorów JAK a planowany zabieg chirurgiczny
Inhibitory JAK w większości przypadków powinny być tymczasowo odstawione przed planowaną operacją ze względu na działanie immunosupresyjne, które może zwiększać ryzyko infekcji pooperacyjnych oraz zaburzać gojenie się ran. Zaleca się wyeliminowanie innych czynników ryzyka infekcji, jak hiperglikemia, palenie tytoniu czy stosowanie glikokortykosteroidów w dużych dawkach. W miarę możliwości operację należy odłożyć do momentu, gdy pacjent będzie przyjmował dawkę prednizolonu (lub równoważną) mniejszą niż 15 mg na dobę.
W przypadku drobnych zabiegów o niskim ryzyku infekcji (np. endoskopia) można rozważyć kontynuację terapii inhibitorem JAK, pod warunkiem zapewnienia odpowiedniej profilaktyki przeciwzakrzepowej.
Natomiast w przypadku operacji o podwyższonym ryzyku infekcji lek należy odstawić na 3 dni przed zabiegiem. W wyjątkowych sytuacjach, przy szczególnie wysokim ryzyku zakażenia, dopuszczalna jest dłuższa przerwa, do 7 dni. Należy jednak pamiętać, że taka przerwa w terapii może wywołać zaostrzenie choroby, co często wymaga podania glikokortykosteroidów, a to z kolei zwiększa ryzyko infekcji po operacji.
Więcej na temat bezpiecznego stosowania sterydów: Sterydy- działania niepożądane. W jaki sposób można zmniejszyć ryzyko ich pojawienia się?
Opracowała: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografia:
[1] UpToDate, „Overview of the Janus kinase inhibitors for rheumatologic and other inflammatory disorders – UpToDate”. Dostęp: 8 września 2025. [Online]. Dostępne na: https://www.uptodate.com/contents/overview-of-the-janus-kinase-inhibitors-for-rheumatologic-and-other-inflammatory-disorders
[2] P. Nash et al., „Expert consensus statement on the treatment of immune-mediated inflammatory diseases with Janus kinase inhibitors: 2024 update”, Ann. Rheum. Dis., t. 84, nr 5, s. 664–679, maj 2025, doi: 10.1016/j.ard.2025.01.032.
[3] V. Solitano et al., „Comparative Safety of JAK Inhibitors vs TNF Antagonists in Immune-Mediated Inflammatory Diseases: A Systematic Review and Meta-Analysis”, JAMA Netw. Open, t. 8, nr 9, s. e2531204, wrz. 2025, doi: 10.1001/jamanetworkopen.2025.31204.
[4] S. R. Ytterberg et al., „Cardiovascular and Cancer Risk with Tofacitinib in Rheumatoid Arthritis”, N. Engl. J. Med., t. 386, nr 4, s. 316–326, sty. 2022, doi: 10.1056/NEJMoa2109927.
[5] P. Puca et al., „Cancer Risk in IBD Patients Treated with JAK Inhibitors: Reassuring Evidence from Trials and Real-World Data”, Cancers, t. 17, nr 5, s. 735, sty. 2025, doi: 10.3390/cancers17050735.
[6] P. Nash et al., „Points to consider for the treatment of immune-mediated inflammatory diseases with Janus kinase inhibitors: a consensus statement”, Ann. Rheum. Dis., t. 80, nr 1, s. 71–87, sty. 2021, doi: 10.1136/annrheumdis-2020-218398.
[7] UK Clinical Pharmacy Association, „UKCPA – Handbook of Perioperative Medicines”, UKCPA Handbook of Perioperative Medicines. Dostęp: 9 września 2025. [Online]. Dostępne na: https://periop-handbook.ukclinicalpharmacy.org/
