Hipotonia ortostatyczna (HO) to nagły spadek ciśnienia krwi podczas wstawania z pozycji leżącej lub siedzącej. Objawy obejmują najczęściej zawroty głowy, osłabienie, przejściową utratę ostrości widzenia, bóle głowy lub w klatce piersiowej, a w niektórych przypadkach omdlenie. HO zwiększa ryzyko upadków, zdarzeń sercowo-naczyniowych, upośledzenia funkcji poznawczych i ogólnej śmiertelności.
Ryzyko wystąpienia hipotonii ortostatycznej wzrasta wraz z wiekiem. Szacuje się, że dotyka około 20% osób powyżej 65. roku życia, głównie z powodu obniżonej wrażliwości baroreceptorów. Problem ten jest szczególnie nasilony w placówkach opiekuńczych (dotyczy nawet 80% pacjentów), co może być związane z długotrwałym leżeniem i przyjmowaniem wielu leków [1], [2], [3].
Hipotonia ortostatyczna – przyczyny
Hipotonia ortostatyczna może być neurogenna, czyli związana z dysfunkcją układu nerwowego lub nieneurogenna, spowodowana, np. odwodnieniem, chorobami sercowo-naczyniowymi czy czynnikami zewnętrznymi, głównie lekami. Leki mogą wywoływać hipotonię ortostatyczną na drodze różnych mechanizmów, np. poprzez hamowanie kompensacyjnych reakcji organizmu w odpowiedzi na zmianę pozycji ciała, zmniejszenie objętości krwi krążącej czy zwiększenie zastoju żylnego w kończynach dolnych. Osoby starsze przyjmujące wiele leków, są szczególnie narażone na wystąpienie HO, dlatego regularny przegląd farmakoterapii w tej grupie pacjentów jest niezwykle ważny [1], [4], [5].
Hipotonia ortostatyczna indukowana lekami
Do leków, które najczęściej przyczyniają się do wystąpienia hipotonii ortostatycznej, należą leki obniżające ciśnienie krwi, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne oraz leki przeciwpsychotyczne II generacji.
Metaanaliza przeprowadzona w 2021 roku, obejmująca 69 randomizowanych badań klinicznych i ponad 27 tys. pacjentów wykazała, że stosowanie β-blokerów i trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych wiąże się z blisko 7-krotnie większym ryzykiem wystąpienia hipotonii ortostatycznej w porównaniu z placebo. Z kolei leki blokujące receptory α oraz leki przeciwpsychotyczne II generacji, a także flozyny zwiększają to ryzyko około 2-krotnie. Nie stwierdzono natomiast istotnego związku między wystąpieniem HO a stosowaniem blokerów kanału wapniowego, inhibitorów konwertazy angiotensyny, sartanów czy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny [4].
Wskazówki praktyczne
Aby zmniejszyć ryzyko hipotonii ortostatycznej indukowanej lekami, w ramach przeglądu lekowego warto uwzględnić poniższe wskazówki.
- Sprawdzić zasadność stosowania poszczególnych leków hipotensyjnych oraz ich dawki w odniesieniu do funkcji nerek i wątroby.
- Rozważyć redukcję dawki, jeśli odstawienie leku nie jest możliwe.
- Zalecić wieczorne dawkowanie leków mających działanie hipotensyjne lub sedatywne.
- Wybierać bardziej selektywne odpowiedniki leku w danej grupie terapeutycznej, mające mniejszy wpływ na ciśnienie tętnicze.
- Wybierać w miarę możliwości postaci leku o przedłużonym uwalnianiu, aby uniknąć silnych wahań stężenia [6], [7].
W tabeli 1 zestawiono grupy leków najczęściej związanych z występowaniem hipotonii ortostatycznej oraz strategie optymalizacji terapii.
| Grupa leków | Mechanizm działania odpowiedzialny za wystąpienie HO | Optymalizacja terapii |
| β-blokery | zakłócenie kompensacyjnej reakcji odruchowej na zmianę pozycji ciała | ● stosowanie tylko w konkretnych wskazaniach, np. po zawale ● wybór najbardziej selektywnego leku |
| diuretyki | zmniejszenie objętości krwi | stosowanie najmniejszej skutecznej dawki |
| nitraty | rozszerzenie naczyń | |
| α-blokery | zmniejszenie oporu naczyniowego | ● nie stosować w leczeniu nadciśnienia u osób starszych ● w przypadku leczenia objawów przerostu prostaty – wybór preparatu uroselektywnego (sylodosyna>>tamsulozyna>alfuzosyna, doksazosyna) |
| TLPD | zmniejszenie oporu naczyniowego | preferowanie SSRI |
| leki przeciwpsychotyczne | zmniejszenie oporu naczyniowego | ● stosowanie najmniejszej skutecznej dawki ● największe ryzyko HO dla klozapiny, kwetiapiny i chlorpromazyny |
| lewodopa | rozszerzenie naczyń | stosowanie najmniejszej skutecznej dawki |
Tabela 1. Leki najczęściej wywołujące hipotonię ortostatyczną (HO – hipotonia ortostatyczna, TLPD – trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, SSRI – inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny) [5].
Autor: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografa:
[1] M. Ringer i S. L. Lappin, „Orthostatic Hypotension”, w StatPearls, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, 2025. Dostęp: 10 styczeń 2025. [Online]. Dostępne na: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK448192/
[4] C. Bhanu i in., „Drug-induced orthostatic hypotension: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials”, PLoS Med, t. 18, nr 11, s. e1003821, lis. 2021, doi: 10.1371/journal.pmed.1003821.
[5] G. Rivasi, M. Rafanelli, E. Mossello, M. Brignole, i A. Ungar, „Drug-Related Orthostatic Hypotension: Beyond Anti-Hypertensive Medications”, Drugs Aging, t. 37, nr 10, s. 725–738, 2020, doi: 10.1007/s40266-020-00796-5.
[6] M. J. Kim i J. Farrell, „Orthostatic Hypotension: A Practical Approach”, afp, t. 105, nr 1, s. 39–49, sty. 2022.
[7] G. Rivasi i A. Ungar, „Orthostatic hypotension in older adults: the role of medications”, Monaldi Archives for Chest Disease, t. 90, nr 4, Art. nr 4, lis. 2020, doi: 10.4081/monaldi.2020.1254.
