Delirium (majaczenie) to reakcja ośrodkowego układu nerwowego na stres u podatnego pacjenta, najczęściej rozwijająca się u osób starszych. Najważniejszymi cechami delirium są zaburzenia świadomości i uwagi. Pacjent może wykazywać dezorientację czasowo-przestrzenną, trudności w rozumieniu, nielogiczne wypowiedzi, a także lęk, niepokój, pobudzenie lub apatię i spowolnienie psychoruchowe. Objawy rozwijają się stosunkowo szybko (w ciągu kilku godzin lub dni) i wykazują tendencje do zmienności w ciągu doby.
Majaczenie rozwija się u około połowy hospitalizowanych pacjentów w wieku 65 lat i starszych. Natomiast na oddziałach intensywnej terapii, wśród pacjentów wymagających mechanicznej wentylacji, częstość występowania tego zaburzenia sięga nawet 80%. Ponadto szacuje się, że delirium nie jest prawidłowo rozpoznane u co trzeciego pacjenta.
Delirium – fakty i mity
Delirium nie jest chorobą psychiczną, lecz zespołem objawów wywołanych przez inną chorobę somatyczną, zatrucie lub działania niepożądane bądź odstawienie leków. Wbrew powszechnej opinii, majaczenie nie dotyczy wyłącznie osób nadużywających alkoholu. Zwykle dotyka osoby starsze, ciężko chore, pacjentów po zabiegach chirurgicznych i przebywających na oddziałach intensywnej terapii.
Choć delirium często kojarzone jest z pobudzeniem, niepokojem i halucynacjami (postać hiperaktywna, częściej rozpoznawana z uwagi na bardziej widoczne objawy), równie powszechna jest postać hipoaktywna, charakteryzująca się spowolnieniem psychomotorycznym i ospałością, która bywa mylnie diagnozowana jako depresja lub senność. Delirium wiąże się nie tylko dłuższym pobytem pacjenta w szpitalu i wysokimi kosztami opieki medycznej, ale również z gorszym rokowaniem i zwiększoną śmiertelnością. Każdy przypadek delirium powinien być traktowany jako stan ostry i zagrażający życiu.
Czynniki predysponujące i wyzwalające
Czynniki predysponujące zwiększają podatność pacjenta na rozwój delirium pod wpływem bodźca wyzwalającego. Do najczęstszych czynników predysponujących należą wiek powyżej 65 lat, demencja, unieruchomienie (często złamanie szyjki kości udowej), niedożywienie oraz upośledzenie wzroku i słuchu. Delirium jest zwykle konsekwencją złożonej interakcji wielu zaburzeń, a ustalenie pojedynczej przyczyny wyzwalającej jest trudne. Szacuje się, że farmakoterapia odpowiada za około 40% przypadków, co podkreśla znaczenie regularnych przeglądów lekowych, zwłaszcza u seniorów. Ponadto delirium mogą wywołać m.in. zabiegi chirurgiczne, znieczulenie, niedotlenienie, zaburzenia metaboliczne i elektrolitowe, ostre infekcje lub zaostrzenia chorób przewlekłych. U niektórych pacjentów nawet drobne zaburzenia, takie jak zaparcia, zatrzymanie moczu, deprywacja snu czy odwodnienie, mogą skutkować wystąpieniem objawów.
Delirium – zapobieganie i leczenie
Podstawą postępowania u pacjentów z majaczeniem są interwencje niefarmakologiczne, które są jednocześnie metodami profilaktyki. Należą do nich:
- ograniczenie zakłócania środowiska, w którym przebywa pacjent, w szczególności w nocy, aby zapewnić nieprzerwany sen;
- zachęcanie pacjenta do korzystania z okularów lub aparatu słuchowego w celu poprawy wzroku i słuchu;
- umieszczenie pacjenta w pokoju z oknami, wyposażonego w zegar i kalendarz, aby ułatwić orientację w czasie;
- częste podejmowanie rozmów z chorym;
- w miarę możliwości zachęcanie pacjenta do podejmowania aktywności ruchowej.
Działania powinny być skierowane również na potencjalne przyczyny wystąpienia delirium. Konieczne może być wyrównanie zaburzeń metabolicznych i gospodarki wodno-elektrolitowej, odpowiednia kontrola bólu, leczenie infekcji czy modyfikacja terapii choroby podstawowej. Zawsze niezbędna jest kontrola farmakoterapii pod kątem wystąpienia działań niepożądanych i interakcji.
Pacjenci z delirium hiperaktywnym, których zachowanie stanowi zagrożenie dla niego lub dla otoczenia, mogą wymagać leczenia farmakologicznego. Leki przeciwpsychotyczne są zalecane jako leczenie pierwszego wyboru, o ile nie występują przeciwwskazania. W praktyce najczęściej stosuje się haloperidol, kwetiapinę i risperidon.
Autor: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
