Rośnie liczba przypadków inwazyjnych infekcji grzybiczych na całym świecie, w tym takich, które są oporne na dostępne terapie. Zjawisko to jest ściśle związane z postępem medycyny, który z jednej strony pozwala na wydłużenie życia pacjentów, ale jednocześnie prowadzi do wzrostu liczby osób z osłabionym układem odpornościowym. Pacjenci poddawani chemioterapii, immunoterapii czy przeszczepom narządów są szczególnie narażeni na tego rodzaju infekcje. Poza tym identyfikuje się kolejne grupy ryzyka, a wśród nich chorych z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, z chorobami wątroby, nerek czy infekcjami wirusowymi dróg oddechowych, jak grypa czy COVID-19.
Problem narastającej oporności na leki przeciwgrzybicze jest potęgowany przez ocieplenie klimatu, umożliwiające patogenom ekspansję na nowe tereny, oraz przez nadmierne i niewłaściwe stosowanie zarówno leków przeciwgrzybiczych, jak i środków grzybobójczych w rolnictwie i przemyśle.
Pilna potrzeba badań
Wiedza na temat infekcji grzybiczych jest w świecie medycznym wciąż niezadowalająca. Jest to dziedzina nie tylko słabo rozumiana, ale również niedostatecznie finansowana. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) zaledwie około 2% wszystkich funduszy badawczych przeznaczonych na choroby zakaźne trafia na badania nad grzybicami. Jak wskazuje WHO, istnieje ogromna potrzeba nie tylko dalszych badań i rozwoju w zakresie nowych terapii przeciwgrzybiczych, ale również zwiększenia świadomości personelu medycznego oraz dostępu do nowoczesnych metod diagnostycznych.
Najgroźniejsze gatunki grzybów na celowniku WHO
W 2022 WHO przedstawiła listę gatunków grzybów, stanowiących największe zagrożenie dla współczesnej medycyny, aby ukierunkować globalne działania w walce z tym narastającym problemem (na wzór listy najważniejszych bakterii opornych antybiotyki z 2017 roku). Lista obejmuje grzyby wywołujące inwazyjne, ostre lub podostre infekcje układowe, wśród których notuje się narastanie oporności lub inne problemy (np. diagnostyczne czy terapeutyczne).
Do najbardziej krytycznych gatunków grzybów należą obecnie: Cryptococcus neoformans, Candida auris, Aspergillus fumigatus i Candida albicans.
Cryptococcus neoformans
Cryptococcus neoformans to oportunistyczny grzyb występujący w środowisku naturalnym (np. w glebie, próchniejącym drewnie). W wyniku inhalacji ze środowiska grzyb ten może wywołać kryptokokozę, najczęściej z zajęciem płuc, a w ciężkich przypadkach może przedostać się do układu nerwowego, wywołując kryptokokowe zapalenie opon mózgowych. Śmiertelność w tym wypadku jest wysoka i sięga 60 %.
Czynnikami ryzyka inwazyjnej choroby kryptokokowej są zakażenie HIV, immunosupresja jatrogenna, choroba autoimmunologiczna i zdekompensowana marskość wątroby. Leczenie kryptokokozy nie jest zawsze skuteczne, a wiedza na temat mechanizmów oporności jest niewystarczająca. Problemem jest również brak standaryzowanych metod oceny wrażliwości grzyba na poszczególne leki.
Candida auris
Candida auris to rozpowszechniony na całym świecie drożdżak, który może powodować inwazyjną, zagrażającą życiu kandydozę, szczególnie u osób o obniżonej odporności, takich jak pacjenci onkologiczni, po przeszczepach, przebywający na oddziałach intensywnej terapii. Czynnikiem ryzyka jest również wcześniejsze stosowanie leków triazolowych, dlatego podkreśla się duże znaczenie kontroli zakażeń i stosowania leków przeciwgrzybiczych w szpitalach. Candida auris ma wysoki potencjał epidemiczny i jest niezmiennie oporny na większość dostępnych leków przeciwgrzybiczych. Niektóre szczepy są oporne nawet na wszystkie dostępne leki.
Aspergillus fumigatus
Aspergillus fumigatus to powszechnie występujący grzyb pleśniowy, który może powodować, poza reakcjami alergicznymi czy kolonizacją, również inwazyjną aspergilozę. Czynnikami ryzyka są w tym wypadku: nowotwory krwi, przewlekłe choroby płuc i wątroby, stan po przeszczepie, terapia sterydami i neutropenia. Aspergillus oporny na azole budzi obawy, gdyż taka infekcja charakteryzuje się bardzo wysoką śmiertelnością, bliską 100%.
Jakie działania są konieczne na poziomie szpitala?
Aby przeciwdziałać narastającej oporności na leki przeciwgrzybicze, konieczne jest skoordynowane działanie zarówno decydentów, naukowców, przemysłu farmaceutycznego jak i pracowników służby zdrowia. Na poziomie szpitala można wdrożyć takie działania jak:
- uwzględnienie leków przeciwgrzybiczych w szpitalnej polityce lekowej wraz z monitorowaniem ich zużycia, podobnie jak w przypadku antybiotyków;
- przestrzeganie wytycznych dotyczących zapobiegania i kontroli infekcji;
- dokumentowanie dawki, czasu trwania i przyczyny każdego przepisanego leku przeciwgrzybiczego;
- testowanie (jeśli to możliwe) na obecność infekcji grzybiczej przed przepisaniem leczenia;
- wykonywanie (jeśli to możliwe) badań w kierunku oporności na leki, jeśli początkowe leczenie nie działa;
- edukacja personelu na temat wczesnego wykrywania infekcji oraz wzorców oporności w danej placówce.
Autor: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografia:
[1] A. Vitiello i in., „Antifungal Drug Resistance: An Emergent Health Threat”, Biomedicines, t. 11, nr 4, s. 1063, mar. 2023, doi: 10.3390/biomedicines11041063.
[2] Centers for Disease Control and Prevention, „Antimicrobial-Resistant Fungal Diseases”, Fungal Diseases. Dostęp: 27 sierpień 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.cdc.gov/fungal/antimicrobial-resistant-fungi/index.html
[3] T. S. McCormick i M. Ghannoum, „Time to Think Antifungal Resistance Increased Antifungal Resistance Exacerbates the Burden of Fungal Infections Including Resistant Dermatomycoses”, Pathog Immun, t. 8, nr 2, s. 158–176, mar. 2024, doi: 10.20411/pai.v8i2.656.
[4] Centers for Disease Control and Prevention, „Webinars, Podcasts, and Clinical Tools”, Fungal Diseases. Dostęp: 27 sierpień 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.cdc.gov/fungal/hcp/communication-resources/index.html
[5] World Health Organisation, „WHO fungal priority pathogens list to guide research, development and public health action”. Dostęp: 16 sierpień 2024. [Online]. Dostępne na: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/363682/9789240060241-eng.pdf?sequence=1
[6] Centers for Disease Control and Prevention, „About C. auris”, <em>Candida auris (C. auris)</em>. Dostęp: 27 sierpień 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.cdc.gov/candida-auris/about/index.html
