Głównym celem wdrożenia zasad i praktyk ERAS jest skrócenie czasu pobytu pacjenta w szpitalu przy jednoczesnym zapewnieniu wysokiej jakości opieki. Fundamentem wszystkich aspektów protokołu jest partnerskie podejście do pacjenta, który jest w pełni informowany na każdym etapie leczenia chirurgicznego [1], [2], [3].
Szacuje się, że powikłania pooperacyjne dotyczą nawet co trzeciego pacjenta, a w około 50% przypadków można im zapobiec poprzez zapewnienie odpowiedniej jakości opieki i szkoleń dla personelu medycznego [4], [5], [6]. Metaanaliza i przegląd systematyczny opublikowane w 2024 roku w JAMA wykazały, że wprowadzenie zasad protokołu ERAS wiązało się ze skróceniem pobytu pacjentów w szpitalu oraz zmniejszeniem częstości powikłań [7].
Podstawowe elementy ERAS – opieka ambulatoryjna
Wprowadzenie kompleksowej opieki nad pacjentem chirurgicznym wymaga podejścia multidyscyplinarnego, angażującego specjalistów z różnych dziedzin. Jeszcze na etapie ambulatoryjnym farmaceuta może identyfikować pacjentów wysokiego ryzyka, którzy z uwagi na choroby współistniejące lub stosowane leki, wymagać będą dodatkowych konsultacji specjalistycznych czy wdrożenia odpowiedniej suplementacji (np. w przypadku anemii, niedożywienia lub niedoborów witaminowych).
Rolą farmaceuty jest również optymalizacja farmakoterapii przed zabiegiem, a także zachęcanie pacjenta do zaprzestania palenia tytoniu i odstawienie alkoholu na około 4 tygodnie przed zabiegiem [2], [3].
Podstawowe elementy ERAS – pacjent w szpitalu
W szpitalu farmaceuta może optymalizować leczenie i koszty opracowując i wdrażając odpowiednie procedury opieki okołooperacyjnej. Protokół ERAS koncentruje się na kilku kluczowych strategiach zwiększających bezpieczeństwo i komfort pacjenta:
- redukcji powikłań poprzez profilaktykę zakażeń i żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (ŻChZZ), monitorowanie i leczenie zaburzeń metabolicznych i gospodarki wodno-elektrolitowej, zapobieganie i leczenie majaczenia pooperacyjnego;
- minimalizacji dolegliwości w ramach prewencji pooperacyjnych nudności i wymiotów (PONV) oraz optymalnego leczenie bólu;
- wspieranie rekonwalescencji poprzez optymalne żywienie i wczesne uruchamianie [1], [2], [8], [9].
Profilaktyka zakażeń
Zalecenia dotyczące okołooperacyjnego stosowania antybiotyków są oparte na dowodach naukowych z badań klinicznych, które potwierdzają ich skuteczność. Każdy szpital powinien mieć własny spis zabiegów chirurgicznych wraz z wytycznymi dotyczącymi profilaktyki antybiotykowej i czasu jej trwania. Więcej informacji w artykule: Profilaktyka antybiotykowa zakażeń.
Napój węglowodanowy przed operacją
Obecnie dąży się do możliwie najkrótszego czasu głodzenia chorego przed i po operacji. Bezpieczne jest, gdy pacjent nie je pokarmów stałych przez 6 godzin, a klarownych płynów przez 2 godziny przed zabiegiem. Wyjątkami są kobiety w zaawansowanej ciąży i osoby z refluksem żołądkowo-przełykowym. Zaleca się podanie pacjentowi doustnie napoju bogatowęglowodanowego na 2-3 godziny przed operacją. Jeśli operacja się opóźnia, pacjent powinien pić 200 ml takiego napoju co godzinę, aż do 2 godzin przed zabiegiem. Ważne, by pacjent trafił na blok operacyjny z prawidłowym nawodnieniem i poziomem elektrolitów [1], [2].
Niestosowanie premedykacji
Niepokój pacjenta przed operacją może negatywnie wpływać na wyniki leczenia. Chociaż leki uspokajające mogą być kuszące, często wydłużają rekonwalescencję, opóźniając powrót do normalnej diety i utrudniając rehabilitację ruchową. Szczególnie u osób starszych, nawet jednorazowe podanie benzodiazepiny może prowadzić do zaburzeń psychoruchowych i poznawczych [1].
Coraz więcej badań naukowych wskazuje, że redukcję lęku w okresie okołooperacyjnym może zapewnić melatonina. Jednorazowa dawka tego hormonu (3-10 mg) podana przed zabiegiem jest równie skuteczna jak benzodiazepiny, ale zdecydowanie bezpieczniejsza dla pacjenta [10].
Alternatywą dla farmakologicznej premedykacji jest otwarty dialog z pacjentem na temat przebiegu zabiegu i planu powrotu do zdrowia. Edukacja pacjenta, zaangażowanie go w proces leczenia oraz unikanie niepotrzebnego głodzenia przedoperacyjnego pomagają zredukować lęk i często pozwalają uniknąć stosowania jakichkolwiek leków uspokajających [1], [2].
Profilaktyka nudności i wymiotów
Nudności i wymioty pooperacyjne (PONV) utrudniają leczenie, zwiększając ryzyko odwodnienia, opóźniając powrót do diety doustnej i potencjalnie wymagając interwencji, takich jak zgłębnik nosowo-żołądkowy czy dożylne nawadnianie, co przedłuża pobyt w szpitalu i generuje dodatkowe koszty. Ocena ryzyka PONV jest indywidualna i zależy od cech pacjenta, rodzaju znieczulenia jak i samego zabiegu i czasu jego trwania.
W profilaktyce PONV stosuje się terapię skojarzoną, najczęściej antagonistów receptora 5HT3 (np. ondansetron) oraz deksametazon, w zależności od ilości czynników ryzyka (ocena w skali Apfel) [1], [8], [9].
- Czytaj także: Wymioty pooperacyjne
Profilaktyka choroby zakrzepowo-zatorowej ŻChZZ
Zakrzepica żył głębokich i zatorowość płucna (czyli żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, ŻChZZ) to groźne powikłanie pooperacyjne. Przed zabiegiem ocenia się ryzyko wystąpienia ŻChZZ (np. skalą Capriniego), co wpływa na dalsze postępowanie. Profilaktyka obejmuje leczenie farmakologiczne (najczęściej heparyną drobnocząsteczkową) i metody mechaniczne, takie jak pończochy elastyczne o stopniowanym ucisku lub pompy uciskające stopę. Zawsze, gdy nie ma przeciwwskazań, zaleca się wczesne uruchomienie chorego [1], [8], [9], [11].
Autor: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
H4: Bibliografia:
