Do nieswoistych chorób zapalnych jelit zaliczamy chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Są to postępujące, przewlekłe schorzenia, przebiegające z okresami zaostrzeń i remisji [1]. Obecnie istnieje coraz więcej możliwości terapeutycznych ukierunkowanych na patogenezę tych chorób zapalnych, dzięki czemu leczenie staje się coraz bardziej skuteczne. W ostatnim czasie zarejestrowano kilka nowych cząsteczek z grupy leków biologicznych, inhibitorów kinaz janusowych oraz modulatorów sfingozyno-1-fosforanu.
Leki biologiczne w nieswoistych chorobach zapalnych jelit
Do leków biologicznych stosowanych w nieswoistych chorobach zapalnych jelit zaliczamy inhibitory TNF-α, leki antyintegrynowe oraz przeciwciała przeciwko interleukinom prozapalnym. Wybór konkretnego leczenia biologicznego jest zawsze indywidualny i opiera się na ocenie stopnia aktywności choroby oraz cech pacjenta, jak wiek, choroby współistniejące, a także ryzyka działań niepożądanych danego leku [2], [3].
Mirikizumab, Omvoh (2023) – wrzodziejące zapalenie jelita grubego
Mirikizumab jest pierwszym przeciwciałem monoklonalnym zarejestrowanym do leczenia wrzodziejącego zapalanie jelita grubego, które selektywnie blokuje działanie IL-23, pozostając bez wpływu na Il-12. Il-23, białko prozapalne, kontroluje wzrost i dojrzewanie niektórych komórek T, które biorą udział w rozwoju stanu zapalnego jelit.
Podobnie jak większość innych leków biologicznych Omvoh podaje się we wstrzyknięciu dożylnym w indukcji remisji i kontynuuje we wstrzyknięciach podskórnych w ramach terapii podtrzymującej.
Do najczęstszych działań niepożądanych obserwowanych podczas terapii należą: infekcje górnych dróg oddechowych, bóle stawowe, bóle głowy, wysypka oraz reakcje w miejscu wstrzyknięcia [4], [5].
Inhibitory kinaz janusowych (inhibitory JAK, jakiniby)
Kinazy janusowe to grupa czterech kinaz tyrozynowych: JAK1, JAK2, JAK3 i Tyk2. Biorą one udział w transmisji sygnału do jądra komórkowego: aktywują białka z rodziny STAT, które regulują w DNA ekspresję genów odpowiedzi zapalnej i immunologicznej.
Leki będące inhibitorami JAK (tzw. jakiniby), hamując szlak sygnałowy JAK/STAT, pozwalają modulować szlaki transmisyjne cytokin, a zatem wpływać na patogenezę chorób autoimmunologicznych i zapalnych. Są to pierwsze doustne leki ukierunkowane na nieswoiste choroby zapalne jelit, pozbawione immunogenności charakterystycznej dla leków biologicznych. Inhibitory JAK są skuteczne we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego u dorosłych pacjentów, a niedawno zarejestrowany upadacitinib również w chorobie Leśniewskiego-Crohna [6].
Upadacitinib, Rinvoq (2023) – wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna
Upadacitinib wskazany jest do leczenia umiarkowanego do ciężkiego wrzodziejącego zapalenia jelita grubego oraz choroby Leśniewskiego-Crohna u dorosłych pacjentów, kiedy terapia konwencjonalna lub biologiczna jest nieskuteczna, lub źle tolerowana.
Rinvoq występuje w postaci tabletek do podawania raz dziennie, zarówno w indukcji jak i podtrzymaniu remisji. Najczęściej występującymi działaniami niepożądanymi są zakażenia górnych dróg oddechowych, których doświadcza co piąty pacjent poddawany terapii.
Podobnie jak wszystkie inhibitory JAK, upadacytynib również posiada ostrzeżenie dotyczące poważnych niepożądanych zdarzeń sercowo-naczyniowych, ciężkich infekcji, wzrostu częstości występowania nowotworów i ogólnej śmiertelności, jednak ze względu na wysoką selektywność upadacitinibu spodziewamy się mniejszego nasilenia tych działań w porównaniu do poprzednich jakinibów [7], [8].
- Czytaj także: Albumina – więcej nie znaczy lepiej
Modulatory sfingozyno-1-fosforanu w chorobach zapalnych jelit
Sfingozyno-1-fosforan (S1P) to związek lipidowy z grupy sfingolipidów, składnik błony komórkowej. Oprócz funkcji budulcowej pełni także rolę cząsteczki sygnałowej poprzez oddziaływanie na receptor S1PR. Zidentyfikowano 5 izoform tego receptora w zależności od lokalizacji i pełnionej funkcji (S1PR1-5), z czego najważniejsza z punktu widzenia chorób zapalnych jelit jest S1PR1. S1PR1 występuje w dużej ilości na powierzchni limfocytów, biorąc udział w ich dojrzewaniu, a w szczególności w procesie uwalniania z narządów limfatycznych [9].
Etrasimod, Velsipity (2024) – wrzodziejące zapalenie jelita grubego
Etrasimod jest modulatorem receptora sfingozyno-1-fosforanu (S1P), który wiąże się z receptorami S1P 1, 4 i 5. Efekt działania etrasimodu we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego prawdopodobnie związany jest ze zmniejszeniem migracji limfocytów do miejsca zapalenia. W porównaniu do już dostępnego leku z tej grupy (ozanimod, Zeposia) etrasimod wykazuje kilka różnic i może być lepszą opcją terapeutyczną w niektórych przypadkach. Zestawienie wybranych cech tych leków przedstawiono w tabeli 1 [10], [11], [12], [13].
| Lek | Etrasimod | Ozanimod |
| Dawkowanie | raz dziennie (ozanimod wymaga stopniowego zwiększania dawki w ciągu pierwszego tygodnia) | |
| Okres półtrwania | 30 h (krótszy okres półtrwania może mieć znaczenie np. w okresie okołooperacyjnym) | 11 dni |
| Wymagane badania wstępne przed leczeniem | • ocena kardiologiczna, EKG • morfologia • ocena funkcji wątroby • badanie okulistyczne w tym dna oka i plamki żółtej (u wszystkich pacjentów) • ocena znamion skóry | • cena kardiologiczna, EKG • morfologia • ocena funkcji wątroby • badanie okulistyczne tylko u pacjentów z grup ryzyka (cukrzyca, choroby naczyniówki i siatkówki) |
Tabela 1. Podobieństwa i różnice modulatorów S1P w terapii wrzodziejącego zapalenia jelita grubego.
Autor: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
