Farmaceuta na oddziale geriatrycznym. Zespół serotoninowy wśród pacjentów

Stosowanie kilku leków jednocześnie, zawsze stwarza ryzyko interakcji lekowych. Mogą one prowadzić do groźnych powikłań. Jako przykład warto wymienić zespół serotoninowy. Jest to często lekceważony, błędnie diagnozowany, a jednocześnie niebezpieczny stan zagrażający życiu. Dochodzi do niego najczęściej w wyniku połączenia kilku leków nasilających przekaźnictwo serotoninergiczne. Zaliczymy tu nie tylko leki przeciwdepresyjne, czy psychotropowe, ale również niektóre leki przeciwwymiotne, przeciwbólowe, antybiotyki czy preparaty z grupy OTC.
Farmaceuta na oddziale geriatrycznym. Zespół serotoninowy

Osoby starsze to grupa pacjentów wyjątkowo narażonych na wielochorobowość i wielolekowość. Co za tym idzie- również na interakcje, nieuzasadnione stosowanie leków, stosowanie dwóch tych samych leków pod innymi nazwami handlowymi lub leków z tej samej grupy, niski compliance i wiele innych problemów lekowych. Farmaceuta kliniczny jest w stanie rozwiązać lub zminimalizować większość z nich. Z tego względu powinien on być nieodzowną częścią zespołu terapeutycznego pracującego na oddziale geriatrycznym.

Czym jest zespół serotoninowy?

Przykładem efektu błędnego połączenia leków jest zespół serotoninowy (ZS). To niebezpieczny, potencjalnie zagrażający życiu stan, w którym dochodzi do nadmiernej aktywności układu serotoninergicznego w OUN. Może być skutkiem stosowania kilku leków aktywujących ten układ, ale również przedawkowania (umyślnego lub nieumyślnego) jednego leku o takim działaniu. Może on również wynikać z interakcji farmakokinetycznych pomiędzy lekami o aktywności serotoninergicznej a lekami, które hamują ich metabolizm poprzez wpływ na aktywność izoenzymów 2D6 i 3A4 cytochromu P450. Przypuszcza się, że stan ten występuje znacznie częściej, niż jest diagnozowany. Powodem tego są niespecyficzne objawy ZS. Są one często przypisywane innym schorzeniom. Niestety błędne rozpoznanie i brak odpowiedniego leczenia może prowadzić do śmierci.

Czytaj także: Dokąd zmierza farmacja kliniczna i szpitalna?

Zespół serotoninowy- jakie daje objawy?

Wśród najczęstszych objawów ZS możemy wymienić: zlewne poty, wzrost temperatury (nawet powyżej 41˚C), nudności i wymioty, rozszerzenie źrenic, przyspieszony oddech, pobudzenie, lęk, zaburzenia świadomości, majaczenie, zmiany zachowania, drżenia, wzmożoną sztywność i napięcie mięśniowe. Objawy te są dość często mylone z innymi stanami chorobowymi. Wśród najczęstszych można wymienić: zatrucie cholinolitykami lub środkami psychoaktywnymi,  złośliwy zespół neuroleptyczny, hipertemię złośliwą, udar cieplny, choroby zakaźne, ze stanem związanym z odstawieniem alkoholu, czy z zaostrzeniem objawów zaburzenia psychicznego, na które cierpi pacjent.

W jaki sposób leczy się zespół serotoninowy?

Leczenie ZS jest przede wszystkim objawowe i polega na nawadnianiu, kontroli równowagi elektrolitowej i utrzymywaniu podstawowych funkcji życiowych. Jeżeli istnieje podejrzenie, że w żołądku pacjenta nadal mogą znajdować się substancje o działaniu serotoninergicznym, podany może być węgiel aktywny. W cięższych przypadkach zaleca się zastosowanie antagonistów receptorów serotoninowych 5-HT2A tj. cyproheptadyny (początkowo w dawce 12 mg doustnie, a następnie 2 mg co 2 godziny, jeżeli objawy nie ustępują lub 8 mg co 6 godzin) lub olanzapiny (10 mg podjęzykowo lub domięśniowo). W przypadku hipertermii wywołanej wzmożonym napięciem mięśni, która może stanowić zagrożenie życia, stosowane powinny być jedynie zimne okłady oraz leki zmniejszające napięcie mięśniowe (benzodiazepiny, zwłaszcza klonazepam). Leki przeciwgorączkowe są w ZS całkowicie nieskuteczne. W razie potrzeby mogą zostać podane leki hipotensyjne oraz zwalczające tachykardię- zalecany jest esmolol lub nitroprusydek sodu. W zespole serotoninowym nie należy stosować propranololu, bromokryptyny oraz dantrolenu.

Czytaj także: Polipragmazja u dzieci, czyli które leki mogą być niebezpieczne w pediatrii

Leki, które nasilają przekaźnictwo serotoninergiczne

Wśród leków, których stosowanie może prowadzić do rozwoju ZS, najczęściej wymienia się inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI- fluoksetynę, fluwoksaminę, sertralinę, paroksetynę, escitalopram i citalopram.) oraz inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI- wenlafaksyna i duloksetyna). Zespół serotoninowy mogą również wywoływać:

– trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD)- klomipramina, amitryptylina, doksepina, opipramol,

– trazodon,

– buspiron,

– mirtazapina,

– inhibitory monoaminooksydazy (inhibitory MAO)- moklobemid, selegilina i rasagilina,

– sole litu,

– sumatryptan, zolmitryptan, ryzatryptan i almotryptan,

– ergotamina i dihydroergotamina,

– bromokryptyna,

– pochodne amfetaminy- metylofenidat,

– metoklopramid,

– tramadol, fentanyl, sufentanyl remifentanyl, metadon, petydyna i pentazocyna,

– linezolid,

– wyciągi z dziurawca,

– wyciągi z żeń-szenia,

– difenhydramina,

– L- tryptofan,

Stężenie serotoniny mogą podnosić również leki stosowane powszechnie w przeziębieniu tj. dekstrometorfan, pseudoefedryna, czy fenylefryna. Na podstawie analiz i statystyk, za najniebezpieczniejsze zestawienia leków, prowadzące do ciężkiego, często śmiertelnego ZS, uznaje się paroksetynę i buspiron, linezolid i citalopram, moklobemid i SSRI, a także tramadol i wenlafaksynę. Mimo, że ryzyko rozwoju zespołu serotoninowego rośnie wraz z ilością stosowanych leków o aktywności serotoninergicznej, to warto pamiętać, że znane są przypadki wystąpienia ZS po zastosowaniu dwóch, a nawet jednego leku o takim działaniu.

Zespół serotoninowy- przypadek kliniczny

Starszy mężczyzna został poddany operacji torakoskopowej płuca. Podczas wprowadzania do znieczulenia ogólnego poprzez podanie fentanylu, stał się niespokojny, przestał reagować na polecenia werbalne, pojawiły się drgawki kończyn dolnych i ciężkie nadciśnienie. Po analizie dotychczasowej farmakoterapii odnotowano przewlekłe zażywanie sertraliny i aripiprazolu w celu leczenia stresu pourazowego i depresji. Połączenie tych leków z fentanylem nasiliło przekaźnictwo serotoninergiczne do tego stopnia, że doszło do rozwoju zespołu serotoninowego. Pacjenta zaintubowano w celu zabezpieczenia dróg oddechowych, podano nitroglicerynę, labetalol i hydralazynę. Był leczony na oddziale intensywnej terapii podtrzymująco, odstawiono mu także sertralinę i arypiprazol. Pacjent wyzdrowiał.

Autor: mgr farm. Aleksandra Mroczkowska

 

Piśmiennictwo:

  1. Ramzi Aboo Abdul Rahiman I wsp. A case report of suspected serotonin syndrome following administration of fentanyl. AME Medical Journal 2023;8: 18.
  2. Woroń J., Filipczak- Bryniarska I., Krzanowska K., Strzępek K. Zespół serotoninowy jako powikłanie polifarmakoterapii u pacjenta z zaawansowaną chorobą nowotworową – opis przypadku. Anestezjologia i Ratownictwo 2012; 6: 176-181.
  3. Woroń J., Siwek M. Zespół serotoninowy – po pierwsze prawidłowe rozpoznanie. Stany Nagłe po Dyplomie 2018; 1.

Warning: Undefined property: stdClass::$activity_comments in /home/customer/www/aptekaszpitalna.pl/public_html/wp-content/plugins/famacja-net-klient/klient.php on line 240

Warning: Attempt to read property "comments" on null in /home/customer/www/aptekaszpitalna.pl/public_html/wp-content/plugins/famacja-net-klient/klient.php on line 475

Warning: Attempt to read property "reactions" on null in /home/customer/www/aptekaszpitalna.pl/public_html/wp-content/plugins/famacja-net-klient/klient.php on line 477

Warning: Attempt to read property "smileys" on null in /home/customer/www/aptekaszpitalna.pl/public_html/wp-content/plugins/famacja-net-klient/klient.php on line 479

Warning: Attempt to read property "details" on null in /home/customer/www/aptekaszpitalna.pl/public_html/wp-content/plugins/famacja-net-klient/klient.php on line 481

Warning: Attempt to read property "activity_id" on null in /home/customer/www/aptekaszpitalna.pl/public_html/wp-content/plugins/famacja-net-klient/klient.php on line 483
logo