Anemia jako niezależny czynnik ryzyka
Statystyki są alarmujące – nawet co trzeci pacjent poddawany poważnej operacji ma anemię w chwili przyjęcia na blok, a sam zabieg i związana z nim utrata krwi jedynie pogłębiają ten problem. Niedokrwistość nie jest tylko „wynikiem w tabeli” – realnie zwiększa ona ryzyko transfuzji krwi (średnio 5-krotnie), wydłuża hospitalizację oraz znacząco podnosi prawdopodobieństwo wystąpienia zakażeń i powikłań sercowo-naczyniowych.
Główną przyczyną tego stanu jest niedobór żelaza, który odpowiada za 60–80% przypadków niedokrwistości u pacjentów chirurgicznych. Mechanizm ten jest o tyle istotny, że stanowi jasny cel terapeutyczny. Skuteczne uzupełnienie zapasów żelaza i optymalizacja parametrów czerwonokrwinkowych poprawiają rokowania, a im wcześniej zostanie wdrożone leczenie, tym trwalsze i lepsze efekty kliniczne uzyskamy. Pacjenci bez anemii wykazują szybsze gojenie ran oraz sprawniejszą rekonwalescencję. Co najważniejsze, rzadziej zmagają się z poważnymi powikłaniami, których ryzyko u osób z niedokrwistością jest ponad dwukrotnie wyższe.
Kiedy badać?
Wytyczne zalecają wykonanie morfologii krwi u wszystkich pacjentów, u których przewidywana utrata krwi przekracza 500 ml lub planowana jest operacja wysokiego ryzyka (np. endoprotezoplastyka, kardiochirurgia, chirurgia onkologiczna). Optymalny moment to 6–8 tygodni przed zabiegiem – wtedy dysponujemy czasem niezbędnym na pełną stymulację erytropoezy.
W praktyce jest to często trudne do osiągnięcia, jednak warto pamiętać, że każda próba korekty jest cenna. Złotym standardem nowoczesnej chirurgii jest unikanie przetoczeń poprzez wczesne uzupełnienie niedoborów oraz rutynowe stosowanie kwasu traneksamowego podczas dużych operacji, co pozwala na maksymalną ochronę własnych zasobów pacjenta.
Lekcja z badania PREVENTT (2020)
W dyskusji nad zasadnością intensywnej farmakoterapii żelazem często przywołuje się badanie PREVENTT. Wykazało ono, że podaż żelaza dożylnego krótko przed operacją (średnio 15 dni) skutecznie podnosi poziom hemoglobiny, jednak w tak ograniczonym czasie nie przekłada się to na istotny spadek śmiertelności ani liczby transfuzji.
Mimo to eksperci CPOC podtrzymują rekomendację leczenia niedoborów. Brak spektakularnych korzyści w PREVENTT wynikał prawdopodobnie ze zbyt krótkiego czasu między podaniem żelaza a zabiegiem, co uniemożliwiło pełną produkcję dojrzałych erytrocytów i realny wzrost rezerw krwi przed operacją. Dodatkowym czynnikiem mogło być pominięcie diagnostyki niedoborów innych kofaktorów erytropoezy, takich jak kwas foliowy czy witamina B12, które często współistnieją z deficytem żelaza. Skuteczna interwencja wymaga zatem precyzyjnej suplementacji rozpoczętej odpowiednio wcześnie.
Diagnostyka – nowy standard 130 g/l
Choć WHO nadal rozróżnia normy dla kobiet (120 g/l) i mężczyzn (130 g/l), międzynarodowy konsensus medycyny okołooperacyjnej sugeruje, aby celem przedoperacyjnym dla obu płci była wartość Hb ≥ 130 g/l.
Kobiety statystycznie mają mniejszą objętość krwi krążącej. Przy tej samej procedurze i identycznej utracie krwi, kobieta z Hb 120 g/l osiągnie „próg transfuzji” znacznie szybciej niż mężczyzna. Badania w kardiochirurgii potwierdzają, że kobiety z anemią mają gorsze rokowania pooperacyjne. Dlatego ujednolicenie progu do 130 g/l jest ruchem w stronę zwiększenia bezpieczeństwa pacjentek.
Panel diagnostyczny
U pacjentów z Hb < 130 g/l konieczna jest pogłębiona diagnostyka różnicowa. Podstawowe badania, które powinny zostać zlecone w celu ustalenia etiologii i wyboru optymalnej farmakoterapii, to:
- Ferrytyna – marker zapasów tkankowych żelaza. Według WHO o bezwzględnym niedoborze żelaza świadczy stężenie ferrytyny < 15 µg/l. W większości laboratoriów za niedobór uznawane jest stężenie < 20 µg/l, ale wiele towarzystw naukowych podaje własne definicje niedoboru żelaza (< 20–60 µg/l) i od tych stężeń uzależnia leczenie. W kontekście zabiegu chirurgicznego o niedokrwistości z niedoboru żelaza świadczy ferrytyna < 30 µg/l.
- Saturacja transferyny (TSAT) – wskaźnik żelaza dostępnego dla szpiku, będący cennym testem uzupełniającym, szczególnie w diagnostyce przy współistniejącym stanie zapalnym. Wartość TSAT < 20% – nawet przy stężeniu ferrytyny powyżej 30 µg/l – świadczy o funkcjonalnym niedoborze żelaza.
- CRP – niezbędne do interpretacji poziomu ferrytyny, która jako białko ostrej fazy może być fałszywie podwyższona w stanach zapalnych.
- Kreatynina i eGFR – pozwalają wykluczyć nerkopochodne podłoże anemii.
- Witamina B12 i kwas foliowy – niezbędne kofaktory erytropoezy, których niedobór może imitować lub współistnieć z niedoborem żelaza.
W kolejnym artykule przyjrzymy się bliżej optymalizacji leczenia żelazem doustnym i dożylnym – od mechanizmu blokady hepcydyny po zasady bezpiecznej infuzji w warunkach szpitalnych.
Opracowała: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografia:
[1] Centre for Perioperative Care: Guideline for the Management of Anaemia in the Perioperative Pathway 2025 Edition. Dostęp: 25 stycznia 2026. [Online]. Dostępne na: https://cpoc.org.uk/sites/cpoc/files/documents/2025-11/CPOC-AnaemiaGuideline2025.pdf
[2] Anna Pietrzak, “Skuteczne leczenie żelazem – zasady postępowania w niedoborze izolowanym i przebiegającym z niedokrwistością”, Gastroenterologia w POZ, 1/2024.
[3] UKCPA – Handbook of Perioperative Medicines”, UKCPA Handbook of Perioperative Medicines. Dostęp: 1 lutego 2026. [Online]. Dostępne na: https://periop-handbook.ukclinicalpharmacy.org/
[4] T. Richards et al., „Preoperative intravenous iron for anaemia in elective major open abdominal surgery: the PREVENTT RCT.”, Health Technol. Assess. Winch. Engl., t. 25, nr 11, s. 1–58, luty 2021, doi: 10.3310/hta25110.
[5] P. Meybohm, D. M. Baron, i P. Kranke, „Intravenous iron administered to anaemic patients before surgery and hospital readmission in the PREVENTT study: one answer, a potentially important health benefit, and new questions”, Br. J. Anaesth., t. 126, nr 1, s. 9–11, sty. 2021, doi: 10.1016/j.bja.2020.09.010.
