Jak zapobiegać wynaczynieniom leków cytostatycznych?

Wynaczynienia leku cytostatycznego to powikłanie podawania terapii przeciwnowotworowej, które może wiązać się z poważnymi i bolesnymi powikłaniami dla pacjenta. Do wynaczynienia dochodzi, gdy podawany lek zamiast dożylnie, dostanie się poza naczynie żyle do tkanki otaczającej. W wyniku tego, może dojść do podrażnienia, zaczerwienienia, obrzęku, owrzodzenia a w skrajnych przypadkach martwicy. Z tego powodu, warto zadbać o profilaktykę i zapobiegać wynaczynieniom.

Czynniki ryzyka wynaczynienia

Do czynników ryzyka wystąpienia wynaczynienia, zaliczamy kategorie: zależne od leku, od pacjenta i od personelu.

Po pierwsze, czynniki zależne od leku:
– rodzaj leku (wg podziału pod względem następstw wynaczynienia)
– wysokie stężenie leku
– wysoka kwasowość lub zasadowość roztworu leku
– hiperosmolarność leku
– obecność niektórych substancji pomocniczych – np. glikol polietylenowy, tweeny
– występowanie nierozpuszczanych cząstek leku
Po drugie, czynniki zależne od pacjenta:
– wiek – szczególnie dzieci i osoby starsze są zagrożone
– problemy z komunikacją – pacjent nie zgłosi wystarczająco szybko pierwszych objawów wynaczynienia (dotyczy to szczególnie osób niepełnosprawnych lub małych dzieci)
– kruche i drobne żyły
– grube i stwardniałe żyły pacjenta
– żyły ruchome
– inne choroby – szczególnie cukrzyca, otyłość, miażdżyca, zaburzenia krążenia, zaburzenia krzepnięcia
– odczyny po radioterapii
– otyłość
Po trzecie, czynniki zależne od personelu:
– podawanie leku cytostatycznego przez niedoświadczony personel
– wykonywanie wielokrotnych prób wkłucia
– niewłaściwe miejsce wkłucia
– zbyt szybkie podawanie leku z naciskiem na żyły
– podawanie leków bolusem (szybkim wstrzyknięciem dożylnym)
– podawanie leków pod wysokim ciśnieniem
– używanie niewłaściwego sprzętu jednorazowego – np. igieł typu motylek, ostrych igieł, stalowych cewników itp.
– nieprawidłowo założony/uszkodzony port donaczyniowy

Sposoby zapobiegania wynaczynieniom

Aby uchronić pacjenta przed wynaczynieniem, personel medyczny powinien regularnie uczestniczyć w szkoleniach, tak by podawanie leków cytostatycznych odbywało się zgodnie z aktualnymi wytycznymi i procedurami obowiązującym w danej jednostce. Dlatego niezwykle istotne jest, aby u pacjentów szczególnie narażonych na wystąpienie wynaczynienia, przed rozpoczęciem chemioterapii, rozważyć założenie portu donaczyniowego. Personel podający leczenie onkologiczne, powinien potrafić odpowiednio dobrać miejsce wkłucia – np. przedramię. Powinno unikać się nadgarstka czy grzbietu dłoni, ponieważ w tych miejscach jest mało otaczającej tkanki, która może chronić głębsze struktury. Cytostatyków nie powinno się podawać w miejsca objęte obrzękiem limfatycznym ani do naczyń, gdzie do 48h wcześniej było wykonane wkłucie powyżej zaplanowanego.
Ponadto ważne jest również zadbanie o odpowiedni sprzęt, którym podawane są leki. Unika się igieł „motylek” czy ostrych igieł. Miejsce wkłucia należy odpowiednio zabezpieczyć, najlepiej przezroczystym opatrunkiem, aby kontrolować miejsce podawania leku.

REKLAMA

Leki silnie uszkadzające, o ile to możliwe powinno się podawać przez wkłucie centralne i w pierwszej kolejności. Do tych leków należą takie substancje jak:
– bendamustyna
– sole platyny (cisplatyna)
– alkaloidy Vinca (winblastyna, winorelbina, winkrystyna)
– antracykliny (doksorubicyna, epirubicyna, daunorubicyna itp.)
– mitomycyna C
– taksany (docetaksel, paklitaksel)

Farmaceuta, który przygotowuje leki cytostatyczne, powinien zadbać o to, aby przygotowane stężenia nie przekraczały dopuszczalnych w Charakterystyce Produktu Leczniczego bezpiecznych stężeń leku w roztworach pomocniczych. Należy również zadbać o to, aby w podawanym roztworze nie znalazły się żadne cząstki nierozpuszczonego produktu leczniczego.
Bardzo ważne jest również, aby przed dodaniem do roztworu nośnego leku, wypełnić linię infuzyjną neutralnym roztworem (na przykład 0,9% solą fizjologiczną lub 5% glukozą). Dzięki temu, w przypadku wynaczynienia, jest szansa, że poza naczynie wydostanie się tylko płyn obojętny dla pacjenta, a nie lek. Bezwzględnie nie wolno przepłukiwać wkłucia roztworem leku cytostatycznego.
Należy często sprawdzać ewentualny wsteczny wypływ krwi.