Bezsenność to poważny problemem zdrowotny, który dotyka coraz więcej osób. Szacuje się, że aż 10% dorosłych Europejczyków zmaga się z problemami ze snem, co ma poważne konsekwencje dla ich zdrowia psychicznego i fizycznego oraz ogólnego samopoczucia. Alarmujący wzrost liczby osób dotkniętych zaburzeniami snu jest ściśle związany ze stylem życia. Urbanizacja, chroniczny stres i ciągły pośpiech prowadzą do zaburzeń naturalnego rytmu snu i czuwania. Dodatkowo niewystarczająca aktywność fizyczna, niezdrowa dieta, nadmierne spożycie kofeiny i alkoholu potęgują problemy ze snem.
Mimo zaleceń towarzystw naukowych, zgodnie z którymi leczenie farmakologiczne jest wskazane głównie w krótkotrwałych problemach ze snem, zdecydowana większość osób chorujących na bezsenność przewlekłą wciąż nie korzysta z innych metod leczenia niż farmakoterapia.
Bezsenność i dwie szczególne grupy pacjentów
Problemy ze snem są szczególnie dotkliwe u osób starszych i chorych onkologicznych. Aż 30-40% z nich doświadcza bezsenności, a większość nie otrzymuje prawidłowego leczenia.
Pacjenci onkologiczni
Uporczywa bezsenność u pacjentów onkologicznych może podtrzymywać błędne koło zmęczenia, depresji i innych objawów związanych z chorobą. Zaburzenia snu prowadząc do dysregulacji układu odpornościowego i hormonalnego, zwiększają podatność na infekcje i utrudniają regenerację. Jak podkreślają wytyczne ESMO, wszyscy pacjenci onkologiczni powinni być regularnie oceniani pod kątem bezsenności na wszystkich etapach choroby, zarówno po diagnozie, w trakcje aktywnego leczenia, jak i w okresie rekonwalescencji czy opieki paliatywnej. Wczesna diagnoza i odpowiednie wsparcie terapeutyczne mogą złagodzić cierpienie, poprawić samopoczucie i przyczynić się do lepszych efektów leczenia onkologicznego.
Osoby starsze
U osób starszych chroniczny niedobór snu wywołuje bardziej złożone problemy zdrowotne niż u osób młodszych. Obniża odporność, pogarsza funkcje poznawcze, zwiększa ryzyko depresji i demencji, a także podatności na upadki. Z kolei nadużywanie leków nasennych może potęgować te problemy, prowadząc do senności w ciągu dnia czy zaburzeń równowagi. Starsi pacjenci są bardziej narażeni na wystąpienie poważnych działań niepożądanych wskutek stosowania leków nasennych z uwagi na inną farmakokinetykę tych leków oraz zwiększone ryzyko interakcji.
Bezsenność – jak ją skutecznie leczyć?
Obecnie uważa się, że bezsenność należy traktować jako oddzielną jednostkę chorobową wymagającą odrębnego leczenia niezależnie od występowania innych chorób. Istnieją dwa główne sposoby leczenia bezsenności:
- terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive–behavioral therapy for insomnia, CBT-I),
- leczenie farmakologiczne.
Podkreśla się czynny udział pacjenta w podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia. Pacjent musi mieć świadomość, że najskuteczniejszą i najbezpieczniejszą metodą terapii jest CBT-I, która prowadzi do regulacji snu, a jej efekty są trwałe. Wymaga jednak od pacjenta większego zaangażowania i czasu. Leki nasenne natomiast wywołują sen, ale nie wzmacniają jego regulacji.
Terapia poznawczo-behawioralna
Terapia poznawczo-behawioralna powinna być oferowana każdemu pacjentowi jako leczenie pierwszego rzutu niezależnie od wieku i chorób współistniejących. Może być prowadzona indywidualnie lub grupowo, zarówno w formie tradycyjnej, twarzą w twarz z terapeutą, jak i online, poprzez platformy internetowe lub aplikacje mobilne. CBT-I to szereg interwencji, które regulują rytm snu i czuwania, eliminują nieprawidłowe nawyki związane ze snem oraz zmniejszają lęk przed bezsennością, który przyczynia się do jej utrzymywania. CBT-I może obejmować kilka elementów:
- edukację dotycząca higieny snu;
- interwencje behawioralne związane z planowaniem snu: technika redukcji pór snu na podstawie dziennika snu, stała pora wstawania;
- techniki kontroli bodźców zwiększające powiązanie łóżka ze snem;
- techniki relaksacyjne, np. progresywna relaksacja mięśni, wizualizacja.
Leczenie farmakologiczne
Leczenie farmakologiczne zalecane jest jako uzupełnienie CBT-I wówczas, gdy ta terapia nie jest w pełni skuteczna. Powinno być ono ograniczone do krótkiego leczenia, aby uniknąć uzależnienia i innych skutków ubocznych. W niektórych przypadkach, po dokładnej analizie korzyści i ryzyka, leki mogą być przepisywane na dłuższy czas.
W tabeli 1 zestawiono leki stosowane w terapii bezsenności.
| Grupa leków | Przykłady | Uwagi |
| Benzodiazepiny | diazepam, flurazepam, nitrazepam, temazepam, triazolam | leczenie krótkotrwałe (do 4 tygodni), leki o krótszym okresie półtrwania powodują mniejszą sedację w ciągu dnia |
| Agoniści receptora benzodiazepinowego | zolpidem, zopiklon | |
| Leki przeciwdepresyjne o działaniu sedatywnym | amitryptylina, doksepina, mianseryna, mirtazapina, trazodon, | leczenie krótkotrwałe w małych dawkach (off-label) |
| Leki przeciwpsychotyczne | chlorprotiksen, olanzapina, kwetiapina | nie zalecane |
| Leki przeciwhistaminowe | difenhydramina, doksylamina, hydroksyzyna, prometazyna | nie zalecane |
| Agoniści receptora melatoninowego | melatonina | tylko melatonina o przedłużonym uwalnianiu zalecana w terapii osób >55 r.ż (3-13 tyg.) |
| Leki roślinne | melisa lekarska, chmiel zwyczajny, kozłek lekarski, lawenda wąskolistna | nie zalecane |
Tabela 1. Leki stosowane w terapii bezsenności.
Sen w pigułce, czyli jak zwalczyć bezsenność – informacje dla pacjenta
- Kładź się spać tylko wtedy, gdy czujesz się senny.
- Używaj łóżka wyłącznie do snu i aktywności seksualnych. Unikaj czytania, jedzenia, korzystania z telefonu czy oglądania telewizji w łóżku.
- Jeśli nie możesz zasnąć po 15-20 minutach, wstań i wyjdź z sypialni. Zajmij się jakąś spokojną aktywnością poza sypialnią, np. czytaniem książki w innym pokoju. Wróć do łóżka dopiero wtedy, gdy poczujesz się senny.
- Wstawaj codziennie o tej samej porze, nawet jeśli miałeś krótką noc.
- Wprowadź zasady higieny snu: regularnie ćwicz, unikaj kofeiny, nikotyny i alkoholu przed snem, spraw, aby sypialnia była ciemna, chłodna, wygodna i cicha, ustal relaksującą rutynę przed snem.
Autor: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografia:
[1] „The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023 – Riemann – 2023 – Journal of Sleep Research – Wiley Online Library”. Dostęp: 13 listopad 2024. [Online]. Dostępne na: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.14035
[2] „Insomnia in adult patients with cancer: ESMO Clinical Practice Guideline☆ – ESMO Open”. Dostęp: 13 listopad 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.esmoopen.com/article/S2059-7029(23)01288-7/fulltext
[3] A. Wichniak, M. Iwański, i J. Salbert, „Diagnoza i leczenie bezsenności u osób starszych”, Lekarz POZ, t. 9, nr 5, s. 272–278, 2023.
[4] J. D. Edinger i in., „Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline”, Journal of Clinical Sleep Medicine : JCSM : Official Publication of the American Academy of Sleep Medicine, t. 17, nr 2, s. 255, luty 2021, doi: 10.5664/jcsm.8986.
[5] A. Wichniak i A. Wierzbicka, „Melatonina o przedłużonym uwalnianiu w terapii bezsenności – praktyczny przewodnik po algorytmie leczenia”, Lekarz POZ, t. 10, nr 4, s. 290–295, 2024.
[6] L. N. Wüst, N. C. Capdevila, L. T. Lane, C. F. Reichert, i R. Lasauskaite, „Impact of one night of sleep restriction on sleepiness and cognitive function: A systematic review and meta-analysis”, Sleep Medicine Reviews, t. 76, s. 101940, sie. 2024, doi: 10.1016/j.smrv.2024.101940.
