Bezsenność zwiększa ryzyko wystąpienia chorób i zaburzeń psychiatrycznych, takich jak myśli samobójcze, depresja czy zaburzenia lękowe. Zaburzenia snu niekorzystnie wpływają także na ryzyko wystąpienia chorób krążenia (w tym nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej serca czy udaru mózgu), zaburzeń hormonalnych czy metabolicznych.
Występowanie bezsenności związane jest z współistnieniem cech ogólnoustrojowego przewlekłego zapalenia – wzrostem cytokin prozapalnych, nasileniem procesów stresu oksydacyjnego, wzrostem stężenia endoteliny i uszkodzeniem śródbłonka naczyń oraz redukcją wydzielania tlenku azotu. To przekłada się na zwiększone ryzyko naczyniowe i kardiologiczne pacjentów z bezsennością.
Etiologia bezsenności u seniorów
Za przyczynę bezsenności u seniorów uznaje się przede wszystkim zmiany zwyrodnieniowe i naczyniowe. Z wiekiem dochodzi również do zwapnienia szyszynki, co w konsekwencji powoduje zmniejszenie wydzielania melatoniny oraz obniżenie stężenia maksymalnego tego hormonu w trakcie snu.
Nie bez znaczenia są również zmiany morfologii soczewek oczu u osób starszych. Zmieniają one barwę na bardziej żółtą, filtrując tym samym widzialne światło o barwie niebieskiej, co obniża potencjał synchronizacji rytmu okołodobowego.
Na problemy ze snem wpływają również zmiany behawioralne (w tym zmniejszenie aktywności fizycznej i społecznej), a także współistnienie innych schorzeń (w tym przewlekłego bólu, który może utrudniać zasypianie lub wybudzać w nocy) oraz problemy z mikcją.
W wyniku opisanych wyżej procesów skróceniu ulega całkowity czas snu, wydłuża się latencja snu oraz zwiększa liczba i czas trwania wybudzeń nocnych. Problem z rozpoczęciem lub utrzymaniem snu może dotyczyć co drugiej osoby powyżej 65. roku życia.
Leki nasenne przeciwwskazane do stosowania u seniorów
Lekami podstawowymi w terapii bezsenności są niebenzodiazepinowe leki nasenne – zolpidem, zopiklon, eszopiklon czy zaleplon, czyli tak zwane „leki zet”. Niestety, ich stosowanie wśród seniorów obarczone jest ryzykiem upadków, zawrotów głowy, zaburzeń pamięci czy odczuwania nadmiernego zmęczenia i silnej porannej senności. Ponadto ich skuteczność u seniorów jest ograniczona ze względu na złożone mechanizmy zaburzeń snu.
Benzodiazepiny, równie często stosowane na problemy ze snem, zgodnie z Kryteriami Beersa nie powinny być stosowane u chorych powyżej 65. roku życia. Ma to związek ze zwiększoną wrażliwością seniorów na te leki oraz zwiększoną kumulacją lipofilnych benzodiazepin w OUN. Leki te sprzyjają upadkom oraz ich następstwom – jak na przykład złamaniom szyjki kości udowej. Wiąże się to z długotrwałym unieruchomieniem i komplikacjami w terapii, a nierzadko również zgonem.
Kryteria potencjalnie niepoprawnej farmakoterapii w geriatrii wyraźnie wskazują, że u pacjentów w wieku podeszłym nie zaleca się stosowania powyżej miesiąca długodziałających benzodiazepin (chlordiazepoksyd, flurazepam, nitrazepam) oraz diazepamu ze względu na długodziałające metabolity. Nie zaleca się również podawania krótkodziałających benzodiazepin w dawkach dobowych przekraczających:
- lorazepam >3 mg,
- oxazepam > 60 mg,
- alprazolam > 2 mg,
- temazepam >15 mg,
- triazolam > 0,25 mg).
Nie powinno się również stosować neuroleptyków w celu nasennym.
Hydroksyzyna, jako lek anyhistaminowy I generacji, również powinien być stosowany u seniorów z duża ostrożnością. Jej stosowanie wywołuje efekt nasenny, jednak sprzyja również zaburzeniom koncentracji, co może potęgować otępienie i zaburzenia pamięci. Lek ten może zwiększać ryzyko zaparć, co także jest częstym problemem osób starszych.
Terapia bezsenności u osób starszych
Podstawową formą leczenia bezsenności powinna być terapia poznawczo-behawioralna (CBT-I), nie zaś farmakoterapia. Podawanie leków nasennych zalecane jest bowiem w przypadku epizodycznych lub krótkotrwałych problemów ze snem, a nie w przypadku bezsenności.
Terapia behawioralna ma wzmocnić fizjologiczne mechanizmy odpowiedzialne za regulację snu. Z kolei terapia poznawcza może zmienić sposób postrzegania snu przez pacjenta i pozwolić mu oswoić się z lękiem przed bezsennością.
W przypadku ograniczonego dostępu do terapii CBT-I lub jej nieskuteczności powinno rozważyć się wprowadzenie do stosowania u seniorów melatoniny o przedłużonym uwalnianiu. Cechuje się ona wysokim profilem bezpieczeństwa.
Kluczowe dla terapii bezsenności jest również leczenie schorzeń współistniejących, które nasilają objawy bezsenności.
Farmakoterapia zaburzeń snu u seniorów
Jeśli jednak powyższe metody okazują się niewystarczające, dopuszczalne jest wdrożenie leków sedatywnych o słabszym działaniu, w małych dawkach, co poprawia bezpieczeństwo terapii.
Doksepina w dawce 3 mg okazuje się skuteczna w terapii bezsenności seniorów, zwiększając całkowity czas snu i zmniejszając liczbę pobudek, bez nadmiernej sedacji w ciągu dnia czy potencjału uzależniającego.
Innym lekiem jest trazodon, w dawkach od 25 – 150 mg. Jednak jego podawanie może wiązać się z nadmierną sedacją dzienną, zawrotami głowy oraz niedociśnieniem ortostatycznym, co będzie sprzyjać upadkom. Warto wspomnieć również o mianserynie w dawkach 5 – 30 mg oraz mirtazapinie w dawce 7,5 – 15 mg.
Kolejną substancją dopuszczalną w terapii u seniorów jest kwetiapina. W dawkach 12,5 – 100 mg poprawia ona długość snu, ułatwia zasypianie i zmniejsza ilość pobudek, szczególnie u pacjentów z epizodami depresyjnymi. Uważa się ją za jeden z bezpieczniejszych leków nasennych dla chorych po 65. roku życia, także z otępieniem.
Opracowała: mgr farm. Anna Janaszkiewicz
Bibliografia:
- Wichniak A, Bieńkowski P, Dąbrowski R i wsp. Leczenie bezsenności osób w starszym wieku. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej i Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Psychiatr. Pol. 2023; 57(3): 495–516. DOI: https://doi.org/10.12740/PP/OnlineFirst/161597
- Neumann-Podczaska A, Wieczorowska-Tobis K, Grześkowiak E. Kryteria Potencjalnie Niepoprawnej Farmakoterapii w Geriatrii. Akademia Medycyny, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2019/04/Kryteria.pdf (dostęp: 20.08.2025)
- By the 2023 American Geriatrics Society Beers Criteria® Update Expert Panel. American Geriatrics Society 2023 updated AGS Beers Criteria® for potentially inappropriate medication use in older adults. J Am Geriatr Soc. 2023 Jul;71(7):2052-2081. doi: 10.1111/jgs.18372. Epub 2023 May 4. PMID: 37139824.
