Penicyliny β-laktamowe
Penicyliny nie wykazują wielu działań niepożądanych. Najczęstszym działaniem toksycznym jest występowanie reakcji nadwrażliwości, powodowanych przez produkty rozpadu penicyliny, które po związaniu z białkami stają się antygenami. Często pojawiają się również wysypki skórne oraz gorączka. Rzadko rozwijają się ciężkie reakcje alergiczne, w tym wstrząs anafilaktyczny, o którym należy pamiętać, gdyż może prowadzić do zgonu.
Penicyliny podawane doustnie (penicylina V, amoksycylina, ampicylina, kloksacylina, piwmecylinam) zmieniają skład flory bakteryjnej jelit. Może się to wiązać z występowaniem zaburzeń żołądkowo-jelitowych, a w niektórych przypadkach prowadzić do rozwoju infekcji oportunistycznych, w tym rzekomobłoniastego zapalenia jelit (powodowanego przez Clostridioides difficile).
Penicyliny mają potencjał do powodowania ostrego śródmiąższowego zapalenia nerek. Działają również drażniąco na tkankę nerwową i mogą wywoływać drgawki, zwłaszcza, gdy są podawane dooponowo lub gdy osiągają wysokie stężenia w surowicy. Pacjenci chorujący na padaczkę są szczególnie narażeni z powodu zdolności penicylin do hamowania układu GABA-ergicznego.
1. Penicyliny naturalne
- Penicylina G (benzylowa) – tzw. penicylina krystaliczna oraz jej formy benzatynowa i prokainowa: drgawki (przy wysokich dawkach), zapalenie żył, ból w miejscu wlewu, wzrost stężenia sodu lub potasu
- Penicylina V (fenoksymetylopenicylina)
2. Aminopenicyliny
- Amoksycylina
- Ampicylina (i.v. i p.o.)
3. Penicyliny izoksazolilowe
- Kloksacylina
4. Ureidopenicyliny
- Piperacylina – neutropenia, trombocytopenia
5. Amidynopenicyliny
- Piwmecylinam – od stycznia 2024 roku dostępny w Polsce. Wyróżnia się skutecznością, bezpieczeństwem oraz wąskim spektrum działania, głównie przeciwko bakteriom Gram-ujemnym. Jest szczególnie przydatny w leczeniu niepowikłanego zapalenia pęcherza moczowego u kobiet.
Piwmecylinamu nie należy stosować u pacjentów z porfirią, gdyż jego stosowanie wiązano z ostrymi napadami tego schorzenia. Ze względu na ryzyko utraty karnityny, objawiającej się bólami mięśni, zmęczeniem oraz splątaniem, należy zachować ostrożność w przypadku leczenia długotrwałego lub często powtarzanego.
Cefalosporyny
Reakcje nadwrażliwości są bardzo podobne do tych, które mogą wystąpić po podaniu penicylin. Może wystąpić reakcja krzyżowa, jednak jej częstość jest niewielka (obecnie szacowana na <1–2%) i dotyczy głównie cefalosporyn I generacji. Zgłaszano również działanie nefrotoksyczne oraz występowanie biegunki, która może być związana z zakażeniem Clostridioides difficile.
Pacjenci, którzy przebyli reakcję anafilaktyczną, zespół Stevensa-Johnsona lub toksyczną nekrolizę naskórka po β-laktamach, nie powinni stosować cefalosporyn. Największe ryzyko alergicznej nadwrażliwości krzyżowej występuje pomiędzy penicylinami, a cefalosporynami I generacji.
1. Cefalosporyny I generacji
- Cefaleksyna (doustna)
- Cefazolina (parenteralna)
2. Cefalosporyny II generacji
- Cefuroksym
3. Cefalosporyny III generacji
- Ceftriakson – zastój żółci, pseudokamica pęcherzyka żółciowego
- Cefotaksym
- Ceftazydym
4. Cefalosporyny IV generacji
- Cefepim
Monobaktamy
Działania niepożądane monobaktamów przypominają te, które mogą wystąpić po podaniu innych β-laktamów. Nie występuje nadwrażliwość krzyżowa z penicylinami, dlatego ich podanie zwykle nie powoduje reakcji alergicznych u osób uczulonych na penicylinę.
- Aztreonam – może powodować zapalenie żył, wysypkę skórną, zaburzenia żołądkowo-jelitowe oraz nieprawidłowe wyniki testów czynnościowych wątroby. Wykazuje reakcję krzyżową z ceftazydymem.
Karbapenemy
Najczęstszymi działaniami niepożądanymi karbapenemów są nudności i wymioty. Mogą również występować reakcje nadwrażliwości, zaburzenia żołądkowo-jelitowe oraz zakażenia Clostridioides difficile. Przy dużych stężeniach w osoczu leki te mogą wykazywać działanie neurotoksyczne.
Karbapenemy i penicyliny mają podobny dwupierścieniowy rdzeń, co może prowadzić do reaktywności krzyżowej między tymi klasami antybiotyków.
- Imipenem – wysokie stężenia mogą prowokować drgawki
- Meropenem – nadpłytkowość, zwiększenie aktywności aminotransferaz, ALP oraz LDH
- Ertapenem – podczas badań klinicznych obserwowano napady drgawek w trakcie leczenia lub w ciągu 14 dni po jego zakończeniu, szczególnie u pacjentów w podeszłym wieku oraz z wcześniejszymi zaburzeniami OUN
Opracowała: mgr farm. Zofia Zarzycka
Bibliografia:
[1] Dzierżanowska-Fangrat K. Leczenie chorób infekcyjnych. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.
[2] Rang HP, Ritter JM, Flower RJ, Henderson G. Farmakologia. Wydanie polskie. Wrocław: Edra Urban & Partner; 2020.
[3] Whalen K. Farmakologia Lippincott Illustrated Reviews. Wrocław: Edra Urban & Partner; 2024
[4] Zielińska U, Woroń J. Antybiotykoterapia w intensywnej terapii. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2020.
[5] Dzierżanowska D. Antybiotykoterapia praktyczna. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2022.
[6] Olszanecki R, Korbut R. Farmakologia i mechanizmy działania leków. Kraków; 2023.
