Objawy hiperkaliemii
Nasilenie objawów tego schorzenia nie zawsze zależy od stężenia potasu we krwi. Jeśli u chorego następuje wolne narastanie potasu, pomimo wysokich wartości stężenia w surowicy nie obserwuje się objawów podmiotowych, co znacznie utrudnia diagnostykę i wczesną interwencję.
Hiperkaliemię klasyfikujemy jako:
- łagodną, gdy stężenie kationu potasu w surowicy wynosi 5,5-5,9 mmol/l,
- umiarkowaną – 6,0-6,4 mmol/l
- oraz ciężką – ≥ 6,5 mmol/l.
Przy czym hiperkaliemia łagodna i umiarkowana może przebiegać bezobjawowo i zostać wykryta wyłącznie przy okazji rutynowych badań kontrolnych.
Do najczęstszych objawów hiperkaliemii, odczuwalnych w sytuacji szybkiego wzrostu potasu w surowicy, zaliczamy:
- osłabienie,
- osłabienie mięśni – u pacjenta pojawiają się problemy ze wstawaniem z pozycji siedzącej lub leżącej, problemy z wchodzeniem po schodach itp.,
- duszność,
- bradykardia,
- szybkie męczenie się,
- parestezje – drętwienie, pieczenie, mrowienie itp.
Przyczyny hiperkaliemii
Do najczęstszych przyczyn hiperkaliemii, zaliczamy:
- nadmierną podaż potasu u osób z upośledzoną funkcją nerek lub transportem potasu do komórek,
- zaburzenia wydalania potasu przez nerki – np. w wyniku niewydolności nerek, niedoboru aldosteronu lub glikokortykosteroidów albo w wyniku stosowania leków upośledzających wydalanie potasu przez nerki,
- upośledzenie transportu potasu do komórek – na przykład w wyniku blokady receptora adrenergicznego β2 lub pobudzenia receptora α, niedoboru insuliny, aldosteronu,
- nadmierne uwalnianie potasu z komórek, w wyniku procesu rabdomiolizy, zespołu rozpadu nowotworu, sepsy, hipertermii złośliwej itp.
Leki mogące wywołać hiperkaliemię
Do rozwoju hiperkaliemii polekowej najczęściej przyczyniają się leki działające na układ renina-angiotensyna-aldosteron, ale również leki beta-adrenolityczne, heparyna czy niesteroidowe leki przeciwzapalne.
Leki układu renina-angiotensyna-aldosteron
Inhibitory konwertazy angiotensyny II czy antagoniści receptora angiotensyny II to leki stosowane w terapii nadciśnienia tętniczego krwi, niewydolności serca, choroby niedokrwiennej serca, a także w nefropatii.
Inhibitory konwertazy angiotensyny II (przykłady tych leków to enalapril, benalapril, perindopril czy kaptopril) oraz antagoniści receptora angiotensyny II (sartany – walsartan, telmisartan, losartan czy kandesartan) mogą wywoływać hiperkaliemię w wyniku mechanizmu opartego na obniżaniu stężenia aldosteronu, spadku przepływu krwi przez nerki oraz filtracji kłębuszkowej.
Szczególnie niebezpieczne może okazać się połączenie ACEI lub ARB ze spironolaktonem w sytuacji, gdy pacjent suplementuje potas lub cierpi na przewlekłą chorobę nerek, na przykład nefropatię cukrzycową.
Kolejną grupą leków układu renina-angiotensyna-aldosteron są leki moczopędne, nazywane lekami oszczędzającymi potas – czyli antagoniści aldosteronu. Do tej grupy zaliczamy wspomniany wyżej spironolakton, eplerenon czy nowszy finerenon. Leki te stosowane są w przebiegu nadciśnienia tętniczego krwi, niewydolności serca czy obrzęków w przebiegu marskości wątroby. Blokując receptor dla aldosteronu, zwiększają wydalanie wody i sodu oraz powodują zatrzymanie potasu w organizmie.
Leki beta-adrenolityczne
Beta-blokery, w szczególności nieselektywne – takie jak propranolol, sotalol czy karwedilol – w wyniku zmniejszania sekrecji reniny i ograniczania przechodzenia potasu do komórek, mogą przyczyniać się do wzrostu stężenia tego kationu we krwi. Leki te powodują również obniżenie sekrecji reniny, co także będzie sprzyjać zjawisku hiperkaliemii.
Niesteroidowe leki przeciwzapalne
Niesteroidowe leki przeciwzapalne upośledzają sekrecję reniny, a w wyniku wywoływania skurczu tętniczki doprowadzającej, zmniejszają filtrację kłębuszkową. Powodują one również spadek przepływu krwi przez nerki. W wyniku tych procesów, u pacjenta przy dłuższym stosowaniu NLPZ może rozwinąć się hiperkaliemia, szczególnie jeśli przyjmuje również inne leki spośród wymienionych powyżej oraz współwystępuje niewydolność nerek.
Ze względu na powszechną dostępność preparatów NLPZ i częste nadużywanie ich przez pacjentów, edukacja na temat potencjalnych powikłań po tych lekach jest niezwykle istotna. Należy również zwrócić uwagę na prawidłową i skuteczną terapię bólu przewlekłego, tak aby pacjent nie odczuwał potrzeby przyjmowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych przez dłuższy czas.
Suplementy diety z potasem
Rynek apteczny bogaty jest w suplementy diety i leki OTC zawierające w swoim składzie potas. Pacjenci często proszą o „coś na skurcze, najlepiej magnez z potasem” albo elektrolity w sezonie letnich upałów.
O ile z reguły zwiększenie podaży potasu w diecie jest bezpieczne dla osób zdrowych, to należy zachować szczególną ostrożność w przypadku osób starszych, z przewlekłą niewydolnością nerek czy chociażby przyjmujących insulinę, bo lek ten może również przyczyniać się do zwiększenia ilości potasu we krwi.
Przed wdrożeniem suplementu diety czy leku OTC z potasem należy uwzględnić konieczność stosowania tego preparatu oraz zebrać informacje, czy pacjent choruje na nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, niewydolność nerek, cukrzycę, przyjmuje insulinę, beta-blokery czy leki układu renina-angiotensyna-aldosteron.
Opracowała: mgr farm. Anna Janaszkiewicz
Bibliografia:
[1] K. Korzeniowska, J. Jankowski, K.Majewska: Hiperkaliemia polekowa (Drug-induced hyperkalemia) Zakład Farmakologii Klinicznej, Katedra Kardiologii, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
[2] Interna Szczeklika 2024/2025. Mały podręcznik
