Endometrioza – nowe rekomendacje
Endometrioza jest przewlekłą, estrogenozależną chorobą zapalną, dotykającą około 10% kobiet w wieku rozrodczym. Postawienie właściwej diagnozy zajmuje średnio 5–10 lat, co naraża pacjentki na przewlekły ból oraz progresję choroby.
W ostatnich latach nastąpiła istotna zmiana w podejściu do jej diagnostyki i leczenia, akcentowana m.in. przez rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (2023). Obecnie odchodzi się od laparoskopii jako narzędzia diagnostycznego pierwszego rzutu na rzecz diagnostyki nieinwazyjnej i terapii empirycznej. Głównym celem klinicznym jest maksymalizacja farmakoterapii hormonalnej i ograniczenie interwencji chirurgicznych, co ma kluczowe znaczenie dla poprawy jakości życia pacjentek i spowolnienia postępu choroby.
Zmiany w diagnostyce
Laparoskopia nie jest już złotym standardem diagnostycznym i jest obecnie zalecana wyłącznie u pacjentek z negatywnymi wynikami badań obrazowych lub w przypadkach, gdy leczenie empiryczne jest przeciwwskazane lub nieskuteczne.
Diagnostyka obrazowa i jej ograniczenia
W połączeniu z wywiadem i badaniem miednicy mniejszej, wysokospecjalistyczna ultrasonografia (w algorytmie endometriozy) oraz rezonans magnetyczny (MRI) pozwalają na ustalenie rozpoznania z dużym prawdopodobieństwem w przypadku torbieli endometrialnych oraz endometriozy głęboko naciekającej.
Niestety metody te mają swoje ograniczenia. W przypadku endometriozy powierzchownej (otrzewnowej) ogniska są zwykle zbyt małe, by mogły być uwidocznione w badaniach obrazowych. W tej sytuacji laparoskopia pozostaje obecnie jedyną metodą umożliwiającą postawienie ostatecznej diagnozy.
Terapia empiryczna
Współczesne wytyczne dopuszczają zastosowanie terapii empirycznej jako testu diagnostycznego u pacjentek nieplanujących w najbliższym czasie zajścia w ciążę, u których objawy silnie sugerują endometriozę, a badania obrazowe są negatywne (lub niejednoznaczne). Ustąpienie lub znaczne zmniejszenie dolegliwości po zastosowaniu leczenia hormonalnego (dwuskładnikowymi tabletkami antykoncepcyjnymi lub progestagenami) pozwala z dużym prawdopodobieństwem potwierdzić rozpoznanie.
Specjalistyczna opieka NFZ i diagnostyka nieinwazyjna
Od 1 lipca 2025 r. pacjentki z zaawansowaną endometriozą mają dostęp do specjalistycznej, kompleksowej opieki finansowanej przez NFZ. W wyspecjalizowanych ośrodkach leczenia endometriozy dostępne będą: pogłębiona diagnostyka, kwalifikacja do leczenia operacyjnego, zabiegi oraz interdyscyplinarna opieka.
Trwają również intensywne prace nad nowymi, nieinwazyjnymi metodami diagnostycznymi. W Polsce Agencja Badań Medycznych weryfikuje test EndoRNA, porównując jego swoistość i czułość z laparoskopią. Test ten ma potencjał do wykrywania wczesnych stadiów endometriozy oraz diagnozowania pacjentek z objawami, ale negatywnym obrazowaniem (USG/MRI), co ma kluczowe znaczenie dla skrócenia opóźnienia diagnostycznego.
Farmakoterapia – indywidualizacja leczenia
Terapia endometriozy powinna być oparta na długofalowym planie z maksymalizacją farmakoterapii oraz minimalną liczbą zabiegów chirurgicznych. Nie wykazano przewagi jednego rodzaju leczenia farmakologicznego nad innymi. Wybór jest podyktowany indywidualną skutecznością, profilem działań niepożądanych, kosztem lub preferencjami pacjentki.
Farmakoterapia I wyboru: NLPZ i leczenie hormonalne
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) stanowią pierwszą linię leczenia przeciwbólowego, ale ich działanie jest wyłącznie objawowe – nie wpływają na tworzenie nowych ognisk endometrialnych i nie spowalniają postępu choroby.
Kluczowe znaczenie ma zatem leczenie hormonalne, którego celem jest wprowadzenie pacjentki w stan pseudociąży, co hamuje estrogenozależny wzrost ognisk. Dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne są często pierwszym wyborem, zwłaszcza u pacjentek potrzebujących jednoczesnej antykoncepcji. Inną opcją są progestageny, zwłaszcza dienogest, posiadający rejestrację dedykowaną leczeniu endometriozy. Jest on kluczowy dla pacjentek z przeciwwskazaniami do estrogenów (np. zwiększone ryzyko zakrzepicy).
Leczenie hormonalne II wyboru
W ramach leczenia hormonalnego drugiego rzutu dostępne są analogi GnRH (np. leuprorelina, goserelina) oraz antagoniści GnRH (relugolix, linzagolix). Analogi podawane są w postaci implantów podskórnych lub zawiesiny do wstrzykiwań (formy depot), natomiast antagoniści w postaci tabletek.
Leki te prowadzą do hipoestrogenizmu, czyli odwracalnej farmakologicznej menopauzy. Stan ten wiąże się z ryzykiem utraty gęstości mineralnej kości oraz uciążliwymi objawami klimakterycznymi. Aby temu zapobiec, konieczne jest włączenie tzw. terapii add-back, czyli niskich dawek estrogenów i progestagenów (relugolix jest dostępny w formie tabletki złożonej zawierającej już add-back). Strategia ta chroni masę kostną, minimalizuje skutki uboczne i wydłuża bezpieczny czas stosowania leków.
Opracowała: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografia:
[1] World Health Organisation, „Endometriosis”. Dostęp: 20 listopada 2025. [Online]. Dostępne na: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/endometriosis
[2] European Society of Human Reproduction and Embryology, „Endometriosis guideline”. Dostęp: 20 listopada 2025. [Online]. Dostępne na: https://www.eshre.eu/guideline/endometriosis
[3] UpToDate, „Endometriosis: Medical treatment of pelvic pain – UpToDate”. Dostęp: 24 listopada 2025. [Online]. Dostępne na: https://www.uptodate.com/contents/endometriosis-medical-treatment-of-pelvic-pain
[4] M. Kedzia et al., „Guidelines of the Polish Society of Gynecologists and Obstetricians on the management of women with endometriosis”, Ginekol. Pol., t. 95, nr 9, s. 729–758, 2024, doi: 10.5603/gpl.100261.
[5] Narodowy Fundusz Zdrowia, „Leczenie endometriozy na NFZ”, Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) – finansujemy zdrowie Polaków. Dostęp: 24 listopada 2025. [Online]. Dostępne na: https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/informacje-o-swiadczeniach/leczenie-endometriozy/
[6] Agencja Badań Medycznych, „O badaniu”, Endometrioza. Dostęp: 24 listopada 2025. [Online]. Dostępne na: https://endometrioza.abm.gov.pl/end/o-badaniu/2862,O-badaniu.html
[7] Orgovyx tabeltki (relugolix) Charakterystyka Produktu Leczniczego
[8] Visanne tabletki (dienogest) Charakterystyka Produktu Leczniczego
