Profilaktyka poekspozycyjna HIV

Wirus HIV wykazuje powinowactwo do komórek posiadających receptor CD4, takich jak limfocyty T pomocnicze czy makrofagi. Nieleczona infekcja HIV prowadzi do AIDS, zaawansowanego stadium charakteryzującego się ciężką immunosupresją, rozwojem infekcji oportunistycznych i w konsekwencji – śmiercią. HIV przenosi się trzema głównymi drogami: poprzez kontakty seksualne, przez krew oraz okołoporodowo (z zakażonej matki na dziecko w trakcie ciąży, porodu lub karmienia piersią).

W kontekście ekspozycji wyróżniamy narażenia zawodowe i pozazawodowe. Narażenie zawodowe dotyczy personelu medycznego i służb ratunkowych, którzy mogą mieć kontakt z zakażoną krwią lub płynami ustrojowymi podczas wykonywania swoich obowiązków. Narażenie pozazawodowe odnosi się do sytuacji poza środowiskiem pracy, takich jak ryzykowne kontakty seksualne, używanie wspólnych igieł czy napaści seksualne.

Profilaktyka poekspozycyjna HIV

Aktualne badania i wytyczne (np. CDC, WHO) konsekwentnie potwierdzają, że profilaktyka poekspozycyjna (ang. Postexposure Prophylaxis, PEP) może zredukować ryzyko zakażenia HIV o ponad 80%, a w przypadku ścisłego przestrzegania zaleceń i szybkiego wdrożenia, skuteczność ta jest znacznie wyższa. Niezależnie od typu ekspozycji, czas odgrywa krytyczną rolę. PEP jest najbardziej efektywna, gdy zostanie włączona w ciągu 2-24 godzin od ekspozycji, a maksymalny czas na rozpoczęcie leczenia to 72 godziny. Po tym czasie skuteczność drastycznie spada lub jest znikoma. Konsekwentne przyjmowanie leków przez pełne 28 dni jest fundamentalne. Pominięcie dawek lub przedwczesne przerwanie terapii znacząco obniża jej efektywność.

Istnieją sytuacje, w których profilaktyka poekspozycyjna (PEP) nie jest wymagana. Nie ma potrzeby stosowania PEP, gdy:

• Osoba narażona już żyje z HIV.
• Narażenie dotyczyło płynów ustrojowych, które nie stwarzają znaczącego ryzyka zakażenia. Należą do nich: łzy, ślina, mocz, pot, plwocina i kał, jeśli nie są zanieczyszczone krwią.
• Źródło ekspozycji jest HIV-ujemne. Nigdy nie należy jednak opóźniać wdrożenia PEP w celu identyfikacji lub ustalenia statusu HIV osoby będącej źródłem narażenia, gdyż szybkie działanie jest kluczowe dla skuteczności profilaktyki.

Diagnostyka i standardowe schematy PEP

Przed wdrożeniem terapii PEP niezbędne są badania podstawowe, takie jak: szybki test na HIV, test ciążowy, ocena enzymów wątrobowych, badanie mocznika i kreatyniny, a także przesiewowe badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową, HBV i HCV. Pozwalają one na ocenę stanu wyjściowego pacjenta i dobór najbezpieczniejszego schematu leczenia.

Preferowany i alternatywny schemat profilaktyki poekspozycyjnej dla osób ogólnie zdrowych przedstawiono w tabeli poniżej (tabela 1).

Tabela 1. Schematy profilaktyki poekspozycyjnej HIV wg CDC.

Optymalizacja farmakoterapii

W przypadku pacjentów z chorobami współistniejącymi leczenie powinno być zindywidualizowane. Farmaceuci mogą zwrócić uwagę na właściwości farmakokinetyczne i potencjalne działania niepożądane leków.

Przykładowo, lek złożony Truvada wymaga dostosowania dawkowania w umiarkowanym upośledzeniu funkcji nerek, gdy klirens kreatyniny (CrCl) mieści się w przedziale 30-50 ml/min, a jego stosowanie jest przeciwwskazane przy CrCl mniejszym niż 30 ml/min.

Dolutegrawir jest preferowanym inhibitorem integrazy dla pacjentek w ciąży. Dodatkowo dolutegrawir i darunawir powinny być unikane u pacjentów z ciężkim upośledzeniem czynności wątroby (klasa C w skali Child-Pugh). Choć darunawir i rytonawir są inhibitorami proteazy HIV, to rytonawir jest podawany w tym schemacie głównie jako silny inhibitor enzymów cytochromu P450, szczególnie CYP3A4. Takie połączenie pozwala darunawirowi osiągnąć optymalne stężenie terapeutyczne w organizmie, co umożliwia zmniejszenie częstotliwości dawkowania i poprawia przestrzeganie zaleceń. Z drugiej strony, stosowanie silnego inhibitora CYP3A4 wymaga dokładnej weryfikacji wszystkich innych leków przyjmowanych przez pacjenta, które są metabolizowane przy udziale tego enzymu, gdyż ich profil bezpieczeństwa i skuteczności może ulec znaczącej zmianie.

Opracowała: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput

Bibliografia:

[1]   K. L. Dominguez i in., „Updated Guidelines for Antiretroviral Postexposure Prophylaxis After Sexual, Injection Drug Use, or Other Nonoccupational Exposure to HIV—United States, 2016”, Dostęp: 13 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: https://stacks.cdc.gov/view/cdc/38856

[2]   „Guidelines for HIV post-exposure prophylaxis”. Dostęp: 14 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: https://www.who.int/publications/i/item/9789240095137

[3]   „Truvada, INN-Emtricitabine/Tenofovir Disoproxil”. Dostęp: 14 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/2016/20160818135700/anx_135700_pl.pdf

[4]   „ISENTRESS, INN-raltegravir”. Dostęp: 14 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/2009/2009010753328/anx_53328_pl.pdf

[5]   „Ritonavir Mylan, INN-ritonavir”. Dostęp: 14 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/2021/20210421151509/anx_151509_pl.pdf

[6]   „Tivicay, INN-dolutegravir”. Dostęp: 14 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/2020/20201116149541/anx_149541_pl.pdf

[7]   „Jak może dojść do zakażenia HIV?” Dostęp: 14 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: https://www.aids.gov.pl/kampanie/CWL/02.html

[8]   „Zakażeniu HIV można zapobiec!” Dostęp: 14 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: https://www.aids.gov.pl/kampanie/CWL/08.html

[9]   „AIDS”. Dostęp: 14 lipiec 2025. [Online]. Dostępne na: http://www.mp.pl/social/chapter/B16.II.18.2.