Do grupy leków terapii celowanej należą m.in. inhibitory kinaz tyrozynowych oraz przeciwciała monoklonalne skierowane przeciwko określonym strukturom komórkowym. Terapia celowana wymaga wcześniejszego oznaczenia obecności odpowiedniego biomarkera molekularnego w guzie nowotworowym, co umożliwia precyzyjne dopasowanie leczenia do profilu genetycznego pacjenta.
Leczenie nowotworów z wykorzystaniem terapii celowanej opiera się na zasadach tzw. medycyny personalizowanej. Polega ona na wykonaniu badań molekularnych w celu wykrycia obecności mutacji, rearanżacji genowych lub nadekspresji białek, które warunkują podatność guza na określone leki. To właśnie znajomość mechanizmów molekularnych leżących u podstaw rozwoju nowotworu pozwala na zastosowanie terapii ukierunkowanej na te nieprawidłowości.
Terapie celowane zwykle wykazują większą selektywność wobec komórek nowotworowych niż klasyczne cytostatyki. Dzięki temu mogą powodować mniej działań niepożądanych, jednak nie są wolne od toksyczności. Pojawiające się skutki uboczne są na ogół selektywne i wynikają z mechanizmu działania konkretnego leku (np. cetuximab działający na naskórkowy czynnik wzrostu może powodować odczyny skórne przypominające trądzik).
Rodzaje leków stosowanych w terapii celowanej
Drobnocząsteczkowe inhibitory kinaz
- Inhibitory kinaz tyrozynowych receptora EGFR (ang. epidermal growth factor receptor – receptor naskórkowego czynnika wzrostu), np. erlotynib, gefitynib, afatynib – stosowane w niedrobnokomórkowym raku płuca z mutacją w genie EGFR.
- Inhibitory ALK (ang. anaplastic lymphoma kinase), np. alektynib, kryzotynib – dla pacjentów z rearanżacją genu ALK w NSCLC.
- Inhibitory BCR-ABL (gen fuzyjny powstający z połączenia genów BCR i ABL), np. imatynib, dazatynib, bosutynib, ponatynib – stosowane w przewlekłej białaczce szpikowej.
- Inhibitory RAF (kinaza RAF należąca do szlaku MAPK), np. sorafenib – stosowane m.in. w raku wątrobowokomórkowym i raku nerki. Sorafenib jest inhibitorem wielokinazowym, działającym m.in. na kinazy RAF, VEGFR (receptory dla naczyniowego czynnika wzrostu śródbłonka), PDGFR (receptor płytkopochodnego czynnika wzrostu), KIT i FLT3. Nie wymaga obecności mutacji BRAF V600E i jest skuteczny niezależnie od niej.
- Inhibitory kinazy BRAF (ang. B-Rapidly Accelerated Fibrosarcoma), np. wemurafenib – stosowane w czerniaku z mutacją BRAF V600E.
- Inhibitory kinazy Brutona (ang. Bruton’s tyrosine kinase – BTK), np. ibrutynib – stosowane w niektórych typach chłoniaków.
Przeciwciała monoklonalne
- Przeciw VEGF (ang. vascular endothelial growth factor – naczyniowo-śródbłonkowy czynnik wzrostu), np. bewacyzumab – hamuje angiogenezę, stosowany w raku jelita grubego, płuca i piersi.
- Przeciw EGFR (ang. epidermal growth factor receptor), np. cetuksymab, panitumumab – stosowane w raku jelita grubego bez mutacji KRAS.
- Przeciw CD20 (antygen powierzchniowy limfocytów B), np. rytuksymab – stosowane w chłoniakach i przewlekłej białaczce limfocytowej.
- Przeciw HER2 (ang. human epidermal growth factor receptor 2 – ludzki receptor naskórkowego czynnika wzrostu typu 2), np. trastuzumab, pertuzumab – stosowane w HER2-dodatnim raku piersi i żołądka.
Oprócz terapii celowanej istnieje immunoterapia nowotworów, która nie oddziałuje na konkretne mutacje, lecz moduluje odpowiedź układu odpornościowego, wzmacniając jego zdolność do niszczenia komórek nowotworowych.
Różnice między terapią celowaną a immunoterapią
| Cecha | Terapia celowana | Immunoterapia |
| Cel działania | Konkretna mutacja lub białko | Molekuły układu odpornościowego (PD-1 itp.) |
| Mechanizm | Bezpośrednio na komórki nowotworowe | Pobudza limfocyty T |
| Wymaga biomarkera | Tak (mutacja, amplifikacja) | Czasem (PD-L1, MSI-H) |
| Przykłady leków | Osimertynib, Imatynib, Trastuzumab | Nivolumab, Pembrolizumab, Ipilimumab |
Przykłady immunoterapii
- Inhibitory CTLA-4 (ang. cytotoxic T-lymphocyte-associated protein 4 – cytotoksyczny antygen limfocytów T typu 4), np. ipilimumab – stosowane w leczeniu czerniaka skóry. CTLA-4 jest receptorem kontrolnym (ang. checkpoint), który hamuje aktywację limfocytów T. Blokowanie CTLA-4 przywraca aktywność przeciwnowotworową limfocytów.
- Inhibitory PD-1 (ang. programmed death-1 – receptor programowanej śmierci typu 1) i PD-L1 (ang. programmed death-ligand 1 – ligand receptora PD-1), np. niwolumab, pembrolizumab – stosowane w leczeniu wielu nowotworów, m.in. niedrobnokomórkowego raka płuca, raka nerki, czerniaka, raka pęcherza. Receptor PD-1 znajduje się na powierzchni limfocytów T i jego aktywacja prowadzi do osłabienia odpowiedzi immunologicznej. Blokowanie interakcji PD-1 z jego ligandem PD-L1 przywraca funkcję przeciwnowotworową limfocytów T.
Opracowała: mgr farm. Zofia Zarzycka
Bibliografia:
1. Olszanecki, R., Wołkow, P., & Jawień, J. (2023). Farmakologia. Mechanizmy – leki – Farmakoterapia oparta na faktach. Tom 2. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
2. Mutschler, E., Geisslinger, G., Kroemer, H. K., Menzel, S., & Ruth, P. (2015). Farmakologia i toksykologia Mutschlera (wyd. IV, red. nauk.: M. Droździk, I. Kocić, D. Pawlak). Warszawa: MedPharm.
