Leki czasowo krytyczne – jak farmaceuta może zapobiegać opóźnieniom terapii?

Standard opieki nad pacjentem przyjętym w trybie nagłym

W przypadku niektórych leków czas ma kluczowe znaczenie kliniczne. Pominięcie lub opóźnione podanie leku czasowo-krytycznego (time-critical medication, TCM) może prowadzić do gwałtownego nasilenia objawów, utraty kontroli nad chorobą i groźnych powikłań. Problem ten dotyczy m.in. insuliny, leków przeciwpadaczkowych, preparatów stosowanych w chorobie Parkinsona oraz glikokortykosteroidów w niedoczynności nadnerczy.

Problem jest szczególnie istotny w pierwszych godzinach hospitalizacji pacjenta przyjętego w trybie nagłym, gdy dotychczasowy schemat leczenia może ulec zaburzeniu, a lek stosowany przewlekle nie zawsze jest od razu dostępny na oddziale lub aptece szpitalnej. Dlatego zapobieganie opóźnieniom TCM wymaga nie tylko właściwego zlecenia, ale również sprawnego systemu identyfikacji leków, zapewnienia ich dostępności oraz terminowego podania.

Na potrzebę takiego podejścia zwracają uwagę najnowsze brytyjskie standardy. W lutym 2026 r. NHS England opublikował The Model Acute Pathway, obejmujący pierwsze 72h opieki nad pacjentem w stanie ostrym. Wśród standardów znalazła się identyfikacja leków czasowo krytycznych oraz zaplanowanie oceny farmakoterapii przez farmaceutę w ciągu 24h od przyjęcia. Choć dokument odnosi się do organizacji opieki w systemie NHS, jego założenia mogą stanowić praktyczną inspirację dla polskich szpitali – szczególnie w zakresie tworzenia lokalnych list TCM, organizacji dostępu do tych leków oraz szkolenia personelu.

Czym są leki czasowo krytyczne?

Nie ma jednej uniwersalnej listy TCM. O tym, czy dana dawka jest czasowo krytyczna, decydują m.in. właściwości leku, wskazanie, stan kliniczny pacjenta i konsekwencje opóźnienia.

Dobrym przykładem jest lewodopa. Ze względu na krótki czas działania opóźnienie dawki może szybko nasilić objawy choroby Parkinsona, w tym sztywność i zaburzenia sprawności ruchowej, a u części pacjentów również problemy z mówieniem czy połykaniem. Dlatego lek powinien być podawany zgodnie z indywidualnym harmonogramem pacjenta, a nie automatycznie według standardowych godzin obowiązujących na oddziale.

Rola farmaceuty

Farmaceuta nie musi być obecny przy każdym przyjęciu na SOR, aby wpływać na bezpieczeństwo TCM. Działania mogą skupiać się na tworzeniu procedur, szkoleniu personelu i wdrażaniu rozwiązań systemowych, które zabezpieczają ciągłość terapii od momentu przyjęcia pacjenta.

Identyfikacja TCM

Pierwszym krokiem jest określenie, które leki i sytuacje kliniczne wymagają w danym szpitalu szczególnego postępowania. Lista powinna być dostosowana do profilu placówki i poszczególnych oddziałów. Zbyt szeroki wykaz może być niepraktyczny i utrudniać właściwe ustalanie priorytetów. Lista nie zastępuje indywidualnej oceny pacjenta.

Medication reconciliation – uzgodnienie listy leków

U pacjenta przyjmowanego w trybie nagłym należy ustalić nie tylko, jakie leki przyjmuje, ale także które z nich wymagają terminowego podania i czy szpital może zapewnić odpowiednią dawkę. Pominięcie dawki może wynikać nie z decyzji klinicznej, lecz z nierozpoznania jej znaczenia czasowego.

Leki własne pacjenta

Brak określonego preparatu w zapasach oddziału lub apteki może powodować niepotrzebne opóźnienie, zwłaszcza w przypadku leków stosowanych przez niewielką grupę pacjentów lub o nietypowych dawkach. Warto opracować procedurę postępowania z lekami własnymi pacjenta, która precyzyjnie reguluje:

• weryfikację i potwierdzenie tożsamości leku,
• ocenę nienaruszalności opakowania i warunków przechowywania,
• uprawnienia do podjęcia decyzji o ich zastosowaniu,
• sposób oznakowania, przechowywania i dokumentowania podania w karcie zleceń,
• zasady postępowania z lekami, których nie można bezpiecznie zastosować.

Celem nie jest automatyczne podawanie leków z domu, lecz kontrolowana ścieżka pozwalająca uniknąć przerwy w terapii.

Apteczki oddziałowe

Analiza rzeczywistych przypadków opóźnionych lub pominiętych dawek pozwala ustalić, które leki powinny być dostępne bezpośrednio na określonych oddziałach. Warto przy tym ustalić, czy przyczyną problemu był brak leku, zbyt długi czas jego dostarczenia, czy może brak informacji o znaczeniu czasu podania.

Wsparcie systemu informatycznego

Szpitalny system informatyczny może wspierać ten proces poprzez selektywne oznaczanie wybranych leków lub wskazań, dla których czas ma krytyczne znaczenie. Nadmiar komunikatów może jednak prowadzić do alert fatigue, dlatego alerty powinny być ograniczone do niewielkiej liczby precyzyjnie zdefiniowanych sytuacji o istotnym znaczeniu klinicznym.

Opracowała: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput

Bibliografia:

[1] „Defining time critical medicines”, SPS – Specialist Pharmacy Service. Dostęp: 24 sierpnia 2026. [Online]. Dostępne na: https://sps.nhs.uk/articles/defining-time-critical-medicines/
[2] „Understanding time critical medicines to support improvement”, SPS – Specialist Pharmacy Service. Dostęp: 24 sierpnia 2026. [Online]. Dostępne na: https://sps.nhs.uk/articles/understanding-time-critical-medicines-to-support-improvement/
[3] N. H. S. England, „NHS England » The Model Acute Pathway: standards for care of acutely unwell patients in their first 72 hours in hospital”. Dostęp: 24 sierpnia 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.england.nhs.uk/long-read/the-model-acute-pathway-standards-for-care-of-acutely-unwell-patients-in-their-first-72-hours-in-hospital/