Reakcje alergiczne i nadwrażliwość
To jeden z najczęstszych powodów, dla których antybiotyk jest odstawiany. Objawy obejmują wysypkę, świąd, pokrzywkę, obrzęk, a w skrajnych przypadkach — wstrząs anafilaktyczny czy zespół Stevensa‑Johnsona.
Zaburzenie mikrobioty i dysbioza
Antybiotyki działają nie tylko na patogeny, ale także na „dobrą” florę bakteryjną — szczególnie w jelitach. Redukcja różnorodności mikrobiomu i utrata kluczowych szczepów bakteryjnych mogą utrzymywać się długo po zakończeniu terapii. Efektem ubocznym terapii antybiotykowej składajacej się z klindamycyny, fluorochinolonów czy cefalosporyny III I IV generacji mogą być zakażenia oportunistyczne, takie jak zakażenia Clostridioides difficile. Mogą również powodować zakażenia grzybicze.
Uszkodzenie narządów
Niektóre grupy antybiotyków mają udokumentowaną toksyczność w stosunku do konkretnych narządów. Aminoglikozydy są znane z nefrotoksyczności i ototoksyczności, a fluorochinolony czy linezolid mogą powodować uszkodzenia wątroby. Monitorowanie parametrów (stężenie kreatyniny, parametry wątrobowe, morfologia) oraz prowadzenie TDM (terapii monitorowanej stężęniem leku) jest ważne dla zachowania bezpieczeństwa terapii.
Zaburzenia neurologiczne
Antybiotyki mogą wywoływać takie zaburzenia jak: encefalopatia, drgawki, zaburzenia świadomości, a także te z zakresu psychiatrii – depresję, lęk, zmiany nastroju. Fluorochinolony są szczególnie często powiązane z tego typu działaniami niepożądanymi.
Interakcje lekowe
Antybiotyki mogą wchodzić w interakcje z innymi przyjmowanymi lekami, np. przez hamowanie enzymów CYP450. Mogą również powodować zaburzenia rytmu serca (wydłużenie odcinka QT). Obydwa działania powodują np. makrolidy. Klarytromycyna jest inhibitorem cytochromu CYP3A4 i może zwiększać stężenie statyn (np. atorwastatyny, simwastatyny) we krwi. Stosowana łącznie z indapamidem lub TLPD może wydłużyć odcinek QT.
Szczepy wielolekooporne
Nadmierne, nieadekwatne oraz szerokospektralne stosowanie antybiotyków powoduje pojawienie się szczepów wielolekoopornych. To problem o wymiarze globalnym: lekooporność zmniejsza skuteczność terapii i zwiększa śmiertelność z powodu zakażeń.
Ryzyko powikłań wzrasta u osób starszych, dzieci, pacjentów z niewydolnością nerek lub wątroby, przy polifarmakoterapii, długotrwałej terapii, osłabionej odporności lub wcześniejszych zakażeniach Clostridioides difficile.
Aby zminimalizować ryzyko powikłań, antybiotyki trzeba stosować:
- zgodnie ze wskazaniami,
- przez odpowiedni czas,
- zgodnie z wynikami posiewu – z terapii emipirycznej przejść na terapię celowaną, jeśli jest inna wrażliwość.
Ponadto należy:
- dostosować dawkę do funkcji narządów i monitorować ich parametry,
- sprawdzać i unikać potencjalnych interakcji lekowych,
- prowadzić terapię monitorowaną stężenia leku, zwłaszcza dla aminoglikozydów i wankomycyny,
- dostosować dawkę leków u pacjentów geriatrycznych,
- uważać na pacjentów z wielochorobowością i wielolekowością.
Opracowała: mgr farm. Zofia Zarzycka
Bibliografia:
1. Hryniewicz W, Martirosian G, Ozorowski T: Zakażenia Clostridium difficile. Diagnostyka, terapia, profilaktyka. Narodowy Program Ochrony Antybiotyków. Ministerstwo Zdrowia; Warszawa 2011
2. Dzierżanowska D. Antybiotykoterapia praktyczna. 4. wyd. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2010.
3. Dzierżanowska-Fangrat K (redakcja naukowa). Leczenie chorób infekcyjnych. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.
4. Olszanecki R, Wołkow P, Jawień J. Farmakologia: mechanizmy, leki, farmakoterapia oparta na faktach. Wydanie I. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2023
