Antyseptyka w świetle aktualnych wytycznych

Antyseptyka to działanie odkażające, którego celem jest niszczenie drobnoustrojów znajdujących się na skórze, błonach śluzowych oraz ranach. Narastający problem oporności bakterii na antybiotyki oraz antyseptyki, w tym antybiotyki ostatniej szansy, stanowi nie lada wyzwanie w przypadku próby skutecznego leczenia przewlekłych ran.
Antyseptyka w świetle aktualnych wytycznych (fot. shutterstock.com)

Liczba chorych z ranami przewlekłymi w Polsce ciągnie rośnie, szacuje się, że dotyczy ona nawet pół miliona osób. Związane jest to ze starzeniem się społeczeństwa, zmianą stylu życia, wzrostem chorób cywilizacyjnych, takich jak cukrzyca, niewydolność żylna, otyłość, zespół metaboliczny czy nowotwory. Jeśli dodać do tego coraz częstsze izolowanie szczepów wielolekoopornych z ran przewlekłych, problem nieskutecznego leczenia ran i owrzodzeń, zaczyna stanowić poważne zagrożenie dla pacjentów. Niniejszy artykuł stanowi podsumowanie aktualnych wytycznych dotyczących tego zagadnienia.

Ogólne zasady antyseptyki

Antyseptyki stosowane w leczeniu ran to produkty lecznicze, nie zaś wyroby medyczne. Główna różnica dotyczy mechanizmu i sposobu działania. Wyroby medyczne oddziałują fizykalnie na ranę (poprzez jej spłukiwanie, absorpcję, regulację wilgotności itp.), natomiast produkty lecznicze działają farmakologicznie, metabolicznie lub immunologicznie.

Antyseptyki stosowane są w celu zapobiegania zakażeniu ran ostrych i pooperacyjnych, zwalczaniu kolonizacji rany szczepami wielolekoopornymi, w terapii ran masywnie skolonizowanych oraz gdy w warunkach pozaszpitalnych konieczne jest przygotowanie rany do opracowania chirurgicznego lub samooczyszczania.

Cechy idealnego antyseptyku, to oprócz wysokiej skuteczności przeciwdrobnoustrojowej i jednocześnie niskiej cytotoksyczności, to również biozgodność z płynami ustrojowymi i tkankami w zakresie pH, lepkości i ciężaru właściwego. Antyseptyk nie powinien wywoływać reakcji alergicznych oraz być pozbawiony ryzyka nowotworzenia w obrębie miejsc, gdzie dochodzi do przewlekłego kontaktu. Idealnie, gdyby jego stosowanie nie wiązało się z ryzykiem narastania oporności bakterii.

Co bardzo istotne, antyseptyku nie stosujemy przez cały czas leczenia rany. Stosuje się je wyłącznie przez okres utrzymywania się stanu zapalnego w ranie. Nie jest on bowiem obojętny dla rany i tkanek okolicznych. Ciągłe stosowanie antyseptyku może być przyczyną niegojenia się rany. Konsensus Kramera sugeruje, aby po 14 dniach stosowania antyseptyku, zweryfikować dalszą zasadność jego stosowania oraz prześledzić przyczyny dalszego utrzymywania się zakażenia – na przykład niedokładne oczyszczenie rany, wnikanie biofilmu do łożyska rany lub problemy z niedokrwieniem miejsca chorego.

Antyseptyki w praktyce farmaceuty

Do antyseptyków, zaliczamy: oktenidynę, podchloryny, poliheksanidynę, jodopowidon, kwas fusydowy oraz srebro. Oktenidyna dostępna jest w połączeniu z fenoksyetanolem. Polecana jest szczególnie do ran ostrych, zakażonych, ran pourazowych. Nie powinno się jej stosować do płukania ran otrzewnej czy przetok, z których nie można dokładnie wypłukać substancji. Nie powinna być stosowana na chrząstkę szklistą, w OUN oraz przestrzeni pozaotrzewnowej. Podobnie jak oktenidyna, również poliheksanidyna nie powinna być stosowana w tych wskazaniach. Co ważne, jeśli u pacjenta występuje uczulenie na chlorheksydynę, może dojść do reakcji anafilaktycznej po zastosowaniu poliheksanidyny.

Podchloryny zalecane są w przypadku oczyszczania i odkażania ran głębokich, w tym przewlekłych – np. zespołu stopu cukrzycowej czy odleżyn. Mogą być stosowane w otrzewnej, przemywania ścięgien i kości oraz na strukturach OUN czy przetokach.

Powidon jodu nie powinien być stosowany u pacjentów z chorobami tarczycy – takimi jak wole nadczynne, choroba Hashimoto i inne. Nie powinien być stosowany do płukania jamy otrzewnej. Jodopowidonu nie można stosować, jeśli u pacjenta stosuje się opatrunki ze srebrem, ze względu na możliwość wytrącenia się jodu, co może drażnić skórę.

Kwas fusydowy nie powinien być stosowany w monoterapii, ze względu na szybkie narastanie oporności w tym także oporności krzyżowej na inne antyseptyki. Srebro z kolei, mimo częstego stosowania, nie wykazuje oporności. Opatrunki ze srebrem nie mogą jednak być stosowane u chorych z alergią na ten metal. Co ważne, stosujemy opatrunki z Ag, tylko do czasu ustąpienia objawów infekcji.

Antyseptyki niezalecane do stosowania na rany

Mleczan etakrydyny (Rivanol), to klasyczna substancja, stosowana przez wiele lat na rany. Obecnie nie zaleca się jej stosowania. Wynika to z faktu, iż jest on mutagenny i cytotoksyczny, może również wywoływać reakcje alergiczne. Może opóźniać proces gojenia. Szczególnie nie zaleca się go w przypadku ran zakażonych Pseudomonas aeruginosa – powoduje nadmierne namnażanie tej bakterii.

Woda utleniona, to kolejna substancja, której stosowanie na rany powinno zostać ograniczone. Ma ona duży potencjał cytotoksyczny oraz uszkadza tworzącą się ziarninę. Wyjątkiem może być jedynie opracowywanie masywnego krwawienia podczas zabiegu operacyjnego.

Również nadmanganian potasu nie powinien być stosowany na rany przewlekłe. Stosowanie popularnej chlorheksydyny, również wiąże się z kontrowersjami. Wykazuje ona aktywność wobec bakterii Gram (+), grzybów, wirusów otoczkowych oraz pierwotniaków jednak jest nieskuteczna wobec bakterii Gram (-). Ponadto narasta oporność na ten związek. Chlorheksydyna jest silnie cytotoksyczna oraz może wywoływać reakcje anafilaktyczne.

Lawaseptyka

Lawaseptyki stosowane są do oczyszczania ran, w tym zmywania biofilmu bakteryjnego z ran przewlekłych. Mogą być również stosowane do zwilżania opatrunków. Klasyczny lawaseptyk to sól fizjologiczna lub roztwór Ringera. Niestety, badania kliniczne mówią, iż 0,9% roztwór chlorku sodu, może utrudniać regenerację tkanek, poprzez wzrost proliferacji komórek mezotelialnych, spadek aktywności interleukiny-6 oraz zaburzenia układu fibrynolizy.

Idealnie, gdyby lawaseptyk zawierał surfaktant, który ułatwia destabilizację biofilmu bakteryjnego. Do surfaktantów zaliczamy betainę, poloksamer oraz oxadermol. Podobnie jak w przypadku antyseptyków, lawaseptyk rówież nie powinien powodować narastania oporności bakterii, być nisko cytotoksyczny oraz nie wpływać negatywnie na proces gojenia rany. Obecnie zaleca się stosowanie połączenia surfaktantu z antyseptykiem – 0,05% roztwór oktenidyny z oxadermolem, bądź poliheksanid z betainą, poloksamerem lub roztworem Ringera.

 Autor: mgr farm. Anna Janaszkiewicz

 

Źródła:

https://pjwm.mocmedia.eu/wp-content/uploads/2024/01/Stanowisko-PTLR-%E2%80%93-postepowanie-przeciwdrobnoustrojowe-w-ranie-skolonizowanej.pdf

https://ptlr.org/wp-content/uploads/2020/09/Konsensus-Antyseptyka.pdf

https://www.mp.pl/chirurgia/leczenie-ran/206762,antyseptyka-w-leczeniu-ran-podsumowanie-konsensusu-omowienie-aktualizacji-2018

 

 

 

logo