Wpływ leków na poziom witamin i minerałów: jak zapobiec ich niedoborom?

Stosowanie niektórych leków negatywnie wpływa na poziom witamin i minerałów w organizmie. To przy braku odpowiedniej profilaktyki, może prowadzić do wystąpienia poważnych powikłań. Jakie leki wymagają dodatkowej suplementacji i jak ją prawidłowo stosować?
Wpływ leków na poziom witamin i minerałów: jak zapobiec ich niedoborom? (fot. shutterstock.com)

Wpływ leków na poziom kwasu foliowego

Suplementację kwasu foliowego trzeba zalecić pacjentom stosującym metotreksat, niektóre leki przeciwpadaczkowe oraz sulfasalazynę.

Metotreksat w małych, tygodniowych dawkach

Metotreksat stosowany jest nie tylko we wskazaniach onkologicznych. Pacjenci przyjmują go również w małych tygodniowych dawkach jako lek kontrolujący w przebiegu przewlekłych chorób nienowotworowych jak reumatoidalne zapalenie stawów czy łuszczyca. Stosowanie metotreksatu, który jest antagonistą kwasu foliowego, wiąże się z występowaniem szeregu działań niepożądanych, jako konsekwencji jego hamującego wpływu na syntezę DNA i podziały komórkowe.

Szacuje się, że nawet do 30% osób przyjmujących metotreksat odstawia go w ciągu pierwszego roku leczenia ze względu na działania niepożądane. Najczęściej pojawiają się owrzodzenia jamy ustnej i zaburzenia żołądkowo-jelitowe; rzadziej może dojść do supresji szpiku czy zaburzeń funkcji wątroby. Odpowiednia dawka kwasu foliowego pozwala zredukować toksyczność metotreksatu bez wpływu na jego skuteczność. Najczęściej zaleca się 1-5 mg kwasu foliowego dziennie, ale dawkę można zwiększyć do 10 mg jeśli wystąpią skutki uboczne. Alternatywą jest stosowanie folinianu wapnia w tygodniowej dawce 2.5-5 mg, co najmniej 24 godziny po dawce metotreksatu. Przyjęcie leków w odstępie czasowym pozwala uniknąć konkurencji o ich wchłanianie [1-6].

Leki przeciwpadaczkowe

Kwas foliowy jest szczególnie ważny dla kobiet w wieku rozrodczym, a zwłaszcza dla tych, które planują ciążę lub są już w ciąży i przyjmują leki przeciwpadaczkowe, np. karbamazepinę, fenytoinę, fenobarbital czy kwas walproinowy. Leki te mogą obniżać poziom kwasu foliowego, co zwiększa ryzyko wad cewy nerwowej i innych problemów rozwojowych u dziecka. Do niedawna zalecano kobietom w tej grupie suplementację kwasu foliowego w dawkach 4-5 mg dziennie. Nowe badania sugerują jednak, że tak wysokie dawki mogą zwiększać ryzyko nowotworów u noworodków. Obecnie rekomenduje się, aby dawka kwasu foliowego wynosiła 1-3 mg dziennie lub była indywidualnie dostosowana do poziomu folianów we krwi kobiety [7,8].

Sulfasalazyna

Sulfasalazyna, stosowana w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów i chorób zapalnych jelit, może również zmniejszać poziom kwasu foliowego w organizmie (hamuje jego wchłanianie). Aby zapobiec niedoborom, zaleca się suplementację kwasu foliowego w dawce 1 mg dziennie, a w przypadku kobiet ciężarnych – 2 mg dziennie [9].

Wpływ leków na poziom wapnia i witaminy D

Pacjenci przyjmujący leki na osteoporozę, a także glikokortykosteroidy w terapii przewlekłej muszą szczególnie zadbać o prawidłowy poziom wapnia i witaminy D.

Leki na osteoporozę

Podstawą profilaktyki i niezbędnym elementem terapii osteoporozy jest właściwa podaż wapnia i utrzymywanie optymalnego stężenia witaminy D w surowicy. Spożycie wapnia w ilości 800–1200 mg/dzień oraz stężenie 25(OH)D w surowicy w przedziale 31-50 ng/ml warunkują skuteczność farmakoterapii osteoporozy. W związku z tym pacjenci stosujący leki np. z grupy bifosfonianów (np. alendronian sodu, kwas ibandronowy) mogą wymagać suplementacji tych składników, aby zmniejszyć ryzyko złamań kości [10].

Glikokortykosteroidy

Glikokortykosteroidy (GKS), choć powszechnie stosowane w różnych dziedzinach medycyny, nie zawsze stosowane są wraz z odpowiednią profilaktyką osteoporozy, a badania jednoznacznie pokazują, że przewlekła terapia sterydowa znacząco zwiększa ryzyko tej choroby. Im wyższa dawka i dłuższy czas przyjmowania GKS, tym większe ryzyko złamań.

Największe ryzyko osteoporozy występuje podczas terapii dawkami powyżej 30 mg dziennie lub jeśli sumaryczna roczna dawka sterydu wynosi powyżej 5 g. Jednak już tak małe dawki sterydu jak 2,5 mg prednizonu lub jego ekwiwalentu zwiększają ryzyko złamania szyjki kości udowej. Dlatego pacjenci przyjmujący GKS w dawce co najmniej 2,5 mg przez 3 miesiące lub dłużej muszą zadbać o odpowiednią do wieku podaż wapnia i witaminy D. W przypadku niedoboru w diecie konieczna jest suplementacja [11].

Wpływ leków na poziom witaminy B6

Izoniazyd, lek stosowany w terapii gruźlicy, może powodować wystąpienie neuropatii obwodowej, zwłaszcza w wysokich dawkach lub u osób z cukrzycą, niedożywieniem, alkoholizmem, nowotworami lub w ciąży. Izoniazyd zmniejsza stężenie aktywnej formy pirydoksyny (witaminy B6), która jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Aby zapobiec neuropatii każdy pacjent przyjmujący izoniazyd, powinien suplementować witaminę B6 w dawce 25-50 mg dziennie [12], [13].

Autor: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput

 

Bibliografia:

[1]     J. S. Smolen et al., „EULAR recommendations for the management of rheumatoid arthritis with synthetic and biological disease-modifying antirheumatic drugs: 2019 update”, Ann. Rheum. Dis., t. 79, nr 6, s. 685–699, cze. 2020, doi: 10.1136/annrheumdis-2019-216655.

[2]     Cochrane.org, „Folic acid or folinic acid for reducing side effects of methotrexate for people with rheumatoid arthritis”. Dostęp: 4 kwiecień 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.cochrane.org/CD000951/MUSKEL_folic-acid-or-folinic-acid-for-reducing-side-effects-of-methotrexate-for-people-with-rheumatoid-arthritis

[3]     B. J. Merrell et al., „Folic Acid”, w StatPearls, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, 2024. Dostęp: 4 kwiecień 2024. [Online]. Dostępne na: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554487/

[4]     Specialist Pharmacy Service, „Using folic acid with methotrexate in rheumatoid arthritis”, SPS – Specialist Pharmacy Service. Dostęp: 6 marzec 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.sps.nhs.uk/articles/using-folic-acid-with-methotrexate-in-rheumatoid-arthritis/

[5]     G. Ferrara et al., „Methotrexate in juvenile idiopathic arthritis: advice and recommendations from the MARAJIA expert consensus meeting”, Pediatr. Rheumatol. Online J., t. 16, s. 46, lip. 2018, doi: 10.1186/s12969-018-0255-8.

[6]     UpToDate, „Use of methotrexate in the treatment of rheumatoid arthritis”. Dostęp: 4 kwiecień 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.uptodate.com/contents/use-of-methotrexate-in-the-treatment-of-rheumatoid-arthritis

[7]     Swiss League Against Epilepsy: „Revised folic acid RDA for women with epilepsy”. Dostęp: 8 kwiecień 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.epi.ch/en/revised-folic-acid-rda-for-women-with-epilepsy/

[8]     M.-H. Bjørk et al., „Pregnancy, folic acid, and antiseizure medication”, Clin. Epileptol., t. 36, nr 3, s. 203–211, sie. 2023, doi: 10.1007/s10309-023-00602-3.

[9]     UpToDate, „Sulfasalazine and the 5-aminosalicylates”. Dostęp: 4 kwiecień 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.uptodate.com/contents/sulfasalazine-and-the-5-aminosalicylates-beyond-the-basics

[10]   P. Głuszko et al., „Guidelines for the diagnosis and management of osteoporosis in Poland. Update 2022”, Endokrynol. Pol., t. 74, nr 1, s. 5–15, luty 2023, doi: 10.5603/EP.a2023.0012.

[11]   M. B. Humphrey et al., „2022 American College of Rheumatology Guideline for the Prevention and Treatment of Glucocorticoid-Induced Osteoporosis”, Arthritis Rheumatol. Hoboken NJ, t. 75, nr 12, s. 2088–2102, grudz. 2023, doi: 10.1002/art.42646.

[12]   M. Badrinath et al., „Isoniazid Toxicity”, w StatPearls, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, 2024. Dostęp: 8 kwiecień 2024. [Online]. Dostępne na: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK531488/

[13]   Centers for Disease Control and Prevention, „Treatment for TB Disease”, Centers for Disease Control and Prevention. Dostęp: 8 kwiecień 2024. [Online]. Dostępne na: https://www.cdc.gov/tb/topic/treatment/tbdisease.htm

 

logo