Sterydy stosowane ogólnoustrojowo- jakie są różnice między poszczególnymi lekami?
Kortykosteroidy, jako syntetyczne odpowiedniki naturalnych hormonów produkowanych przez korę nadnerczy, posiadają właściwości mineralokortykoidowe i/lub glikokortykoidowe. Mineralokortykoidy wpływają na transport jonów w komórkach nabłonkowych kanalików nerkowych i biorą udział głównie w regulacji równowagi wodno-elektrolitowej. Glikokortykoidy natomiast mają wpływ na metabolizm węglowodanów, tłuszczów i białek oraz działają przeciwzapalnie, immunosupresyjnie, przeciwproliferacyjnie i wazokonstrykcyjnie.
Leki steroidowe różnią się między sobą siłą i czasem działania, a stosunek ich właściwości mineralo- i glikokortykoidowych determinuje skuteczność działania w poszczególnych stanach klinicznych. W tabeli 1 przedstawiono charakterystykę leków sterydowych stosowanych ogólnoustrojowo.
| Lek | Dawka (mg) | Aktywność glikokortykoidowa | Aktywność mineralokortykoidowa | Ogólne wskazanie |
| Glikokortykosteroidy krótko działające (8-12 h) | ||||
| hydrokortyzon | 20 | 1 | 1 | zrównoważona aktywność mineralo- i glikokortykoidowa pozwala na zastosowanie w niewydolności nadnerczy |
| Glikokortykoidy średnio długo działające (12-36 h) | ||||
| prednizon | 5 | 4 | 0.8 | wysoka aktywność przeciwzapalna i immunosupresyjna w chorobach zapalnych i z autoagresji |
| prednizolon | 5 | 4 | 0.8 | |
| metylprednizolon | 4 | 5 | minimalna | |
| triamcinolon | 4 | 5 | 0 | |
| fludrokortyzon | 0.05-0.2 | 10-15 | 125-150 | niewydolność nadnerczy (substytut aldosteronu) |
| Glikokortykosteroidy długo działające (36-72 h) | ||||
| deksametazon | 0.75 | 30 | minimalna | zarezerwowany głównie dla stanów poważnych i nagłych wymagających szybkiego i silnego działania przeciwzapalnego oraz immunosupresyjnego; stosowany także w sytuacjach, gdy retencja płynów jest niewskazana (z uwagi na niską aktywność mineralokortykoidową) |
Tabela 1. Charakterystyka leków sterydowych stosowanych ogólnoustrojowo [1], [2].
Czytaj także: Kierownik działu farmacji szpitalnej- wymogi i obowiązki
Sterydy- czy krótkoterminowane ich stosowanie jest zawsze uzasadnione?
Skuteczność systemowo podawanych glikokortykosteroidów w krótkoterminowym leczeniu zaostrzeń astmy czy przewlekłej obturacyjnej choroby płuc jest dobrze udokumentowana. Podobnie zasadność stosowania glikokortykosteroidów w terapii porażenia nerwu twarzowego typu Bella (porażenie idiopatyczne, bez uchwytnej przyczyny) nie budzi wątpliwości. Glikokortykosteroidy można również stosować z powodzeniem w ostrym napadzie dny, a ich skuteczność jest porównywalna do niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Istnieje jednak wiele sytuacji klinicznych, w których leki te są niewłaściwie stosowane lub nadużywane. Nie zaleca się ich stosowania np. w ostrym zapaleniu oskrzeli, ostrym zapaleniu zatok ani w alergicznym nieżycie nosa ze względu na brak skuteczności. Nie przynoszą również długoterminowych efektów w zespole cieśni nadgarstka ani nie zmniejszają ryzyka powikłań w półpaścu. Nie powinny być rutynowo stosowane w zespołach korzeniowych ani innych zespołach bólowych odcinka lędźwiowego czy szyjnego niezwiązanych z chorobą nowotworową [3].
Czytaj także: Sterydy donosowe- kiedy je proponować?
Sterydy- czy ich stosowanie zawsze wiąże się z wystąpieniem działań niepożądanych?
Przewlekłe stosowanie kortykosteroidów obarczone jest licznymi działaniami niepożądanymi, dotyczącymi wielu układów. Charakterystyczne są objawy przypominające zespół Cushinga, tj.: nadmierny przyrost masy ciała, zwolnienie szybkości wzrastania, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca wtórna, osteoporoza, choroba wrzodowa, zapalenie trzustki, zmiany skórne pod postacią trądziku, rozstępów, ścieńczenia skóry, a także jaskra, zaćma czy zaburzenia psychiczne. Może również dojść do wtórnej niedoczynność kory nadnerczy, a nawet przełomu nadnerczowego, które nieleczone jest stanem zagrożenia życia.
Potencjalne ryzyko związane z krótkoterminowym stosowaniem kortykosteroidów doustnych nie zostało w pełni scharakteryzowane. Może pojawić się hiperglikemia, podwyższone ciśnienie krwi, zwiększona podatność na infekcje czy zaburzenia nastroju i snu. Jednak istnieją również doniesienia, wskazujące na zwiększone ryzyko poważnych powikłań wskutek stosowania sterydów w leczeniu krótkoterminowym. W badaniu obejmującym ponad 1.5 miliona dorosłych pacjentów wykazano 2-5-krotne zwiększenie ryzyka choroby zakrzepowo-zatorowej, złamań kości i sepsy wskutek leczenia sterydami do 30 dni. W innym badaniu, w populacji pediatrycznej (ponad 4.5 miliona dzieci) stosowanie sterydów poniżej 14 dni wiązało się z około 2-krotnym zwiększeniem ryzyka krwawienia z przewodu pokarmowego, zapalenia płuc i sepsy [4]–[6].
Bibliografia:
[1] A. Hodgens i T. Sharman, „Corticosteroids”, w StatPearls, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, 2023. Dostęp: 23 listopad 2023. [Online]. Dostępne na: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554612/
[2] D. Liu i in., „A practical guide to the monitoring and management of the complications of systemic corticosteroid therapy”, Allergy, Asthma & Clinical Immunology, t. 9, nr 1, s. 30, sie. 2013, doi: 10.1186/1710-1492-9-30.
[3] E. L. Dvorin i M. H. Ebell, „Short-Term Systemic Corticosteroids: Appropriate Use in Primary Care”, afp, t. 101, nr 2, s. 89–94, sty. 2020.
[4] B. staff, „Short-Term Corticosteroid Prescriptions Also Present Some Serious Risks”. Dostęp: 21 listopad 2023. [Online]. Dostępne na: https://www.uspharmacist.com/article/shortterm-corticosteroid-prescriptions-also-present-some-serious-risks
[5] T.-C. Yao i in., „Association of Oral Corticosteroid Bursts With Severe Adverse Events in Children”, JAMA Pediatr, t. 175, nr 7, s. 723–729, lip. 2021, doi: 10.1001/jamapediatrics.2021.0433.
[6] A. K. Waljee i in., „Short term use of oral corticosteroids and related harms among adults in the United States: population based cohort study”, BMJ, t. 357, s. j1415, kwi. 2017, doi: 10.1136/bmj.j1415.
