Czym są interakcje lekowe?
Z interakcją lekową mamy do czynienia gdy działanie jednego leku jest zmieniane przez działanie innego leku, ale też przez pokarm, napoje czy ekspozycję na środowiskowe czynniki chemiczne. Interakcje lekowe pojawiają się w wyniku działania więcej niż jednego mechanizmu w tym samym czasie. Wyróżniamy interakcje farmakokinetyczne oraz interakcje farmakodynamiczne. Z tymi pierwszymi mamy styczność wtedy, kiedy jeden lek wpływa na procesy absorpcji, dystrybucji, metabolizmu lub wydalania drugiego leku doprowadzając do wzrostu lub spadku stężenia leku zdolnego do wywołania określonego efektu farmakologicznego. Na przykład chinolony nie powinny być łączone z preparatami zawierającymi kationy ponieważ może dojść do chelatowania tych chemioterapeutyków i zaburzenia ich wchłaniania z przewodu pokarmowego. Jeśli zachodzi konieczność stosowania leków z obu grup, należy zachować co najmniej 2 godzinny odstęp między nimi.
Interakcje lekowe pojawiają się w wyniku działania więcej niż jednego mechanizmu w tym samym czasie. Wyróżniamy interakcje farmakokinetyczne oraz interakcje farmakodynamiczne.
Co do częstości występowania tego rodzaju interakcji oczywiste jest, że będzie ich więcej u pacjentów przyjmujących dużą ilość różnych leków.
Interakcje leków w fazie farmakodynamicznej polegają na wzajemnym modyfikowaniu czasu, siły i działania farmakologicznego przez równocześnie stosowane leki. W przeciwieństwie do interakcji farmakokinetycznych (gdzie jeden lek modyfikuje procesy ADME drugiego leku, doprowadzając przez to do zmian jego stężenia w osoczu i w konsekwencji w docelowym miejscu działania) interakcje farmakodynamiczne nie wpływają na stężenie leku w osoczu i miejsce działania leku. Wystąpienia interakcji w fazie farmakodynamicznej można się spodziewać wtedy gdy leki potęgują swój efekt działania lub gdy działają przeciwstawnie (antagonistycznie) na ten sam punkt uchwytu. W praktyce klinicznej dobra znajomość właściwości farmakodynamicznych stosowanych leków pozwala wykorzystać niektóre interakcje z korzyścią dla pacjenta, a uniknąć tych które mógłby zakłócić prawidłowy przebieg procesu farmakoterapii.
W praktyce klinicznej dobra znajomość właściwości farmakodynamicznych stosowanych leków pozwala wykorzystać niektóre interakcje z korzyścią dla pacjenta
Częstość występowania interakcji lekowych
Im więcej leków stosuje pacjent, tym większe jest ryzyko klinicznie istotnych interakcji lekowych. W jednej z przeprowadzonych analiz wykazano, że interakcje lekowe występują u 13% pacjentów stosujących 2 leki, u prawie 40% pacjentów przyjmujących 5 leków i u ponad 80% chorych stosujących co najmniej 7 leków [1]. Na częstość występowania interakcji lekowych (poza ilością przyjmowanych leków) wpływa także wiek pacjenta. U starszych pacjentów często zmienione są parametry farmakodynamiczne oraz farmakokinetyczne. Co więcej, pacjenci
w podeszłym wieku charakteryzują się wolniejszym pasażem jelitowym, zmniejszonym wchłanianiem z przewodu pokarmowego, osłabionym metabolizmem wątrobowym i czynnością mitochondrialną, zmniejszonym klirensem nerkowym oraz zmienioną zawartością tkanki tłuszczowej. W związku z tym osoby starsze, z racji wieku lub polipragmazji są szczególnie zagrożone skutkami niepożądanych interakcji lekowych. Jak donoszą badania, interakcje lekowe stanowią zagrożenie dla 25% pacjentów w podeszłym wieku leczonych ambulatoryjnie [2].
Co z tego wynika i jak postępować?
Interakcje lekowe, a właściwie skutki interakcji lekowych są częstą przyczyną zgłoszeń pacjentów na izby przyjęć, do szpitalnych oddziałów ratunkowych, a także hospitalizacji. Zaburzenia powstałe na skutek niekorzystnych interakcji lekowych mogą dotyczyć różnych układów i mieć różny stopień nasilenia. Do poważniejszych powikłań należą: miopatia, zaburzenia gospodarki elektrolitowej, krwawienia z przewodu pokarmowego, uszkodzenia wątroby, upośledzenie czynności nerek, zmiany ciśnienia tętniczego krwi lub zmiany rytmu pracy serca. Istotnym czynnikiem zwiększającym ryzyko wystąpienia interakcji lekowych jest przyjmowanie leków przepisanych przez wielu lekarzy. Jedna osoba (w szczególności ta w podeszłym wieku) jest jednocześnie pacjentem kilku lekarzy specjalistów. Zatem ważne jest aby podczas zbierania wywiadu lekarskiego skrupulatnie dowiedzieć się o wszystkich stosowanych lekach (ich dawkach), także tych pochodzenia roślinnego, o wszystkich stosowanych witaminach i suplementach diety. Oczywiste jest, że ograniczenie liczby stosowanych leków do minimum w znacznym stopniu zmniejsza ryzyko wystąpienia interakcji. Zatem jeśli jest to możliwe zamiast kilku leków zaleca się zastosowanie jednego, który będzie skuteczny w kilku rozpoznanych jednostkach chorobowych. Na przykład u pacjenta z nadciśnieniem tętniczym i hiperurykemią należy rozważyć zastosowanie losartanu zamiast skojarzenia innych leków obniżających ciśnienie krwi z allopurinolem.
Miejscem w którym interakcje lekowe to codzienność jest z pewnością oddział szpitalny, gdzie przebywający pacjenci oprócz leków zleconych w celu terapii jednostki chorobowej będącej przyczyną hospitalizacji, zażywają także leki zlecone przez lekarza rodzinnego i lekarzy specjalistów, w ramach terapii chorób przewlekłych. Po zsumowaniu wszystkich przyjmowanych leków a także suplementów diety, okazuje się często, że dany pacjent przyjmuje nawet 10 leków, co niesie za sobą ryzyko wystąpienia poważnych w skutkach interakcji lekowych. Dlatego tak ważny jest rzetelnie przeprowadzony wywiad podczas przyjęcia pacjenta na oddział, który pozwoli na dostosowanie dawek leków lub czasowe zaprzestanie stosowania leków przewlekle przyjmowanych przez chorego, jeśli istnieje ryzyko interakcji z lekiem zlecanym, a nie ma dla niego żadnej alternatywy.
Farmaceuta kliniczny – fachowa pomoc na oddziale szpitalnym
Lekarz i przeprowadzony wywiad lekarski to „pierwsza linia kontroli“. Oczywiście istnieje wiele programów komputerowych, które w mniejszym lub większym stopniu mogą być pomocne w wykrywaniu możliwych interakcji lekowych, jednak nie można liczyć, że programy te wykryją wszystkie możliwe interakcje. Jakie są zatem inne możliwości?
W środowisku lekarskim ciągle mała jest świadomość tego, że w osobie farmaceuty klinicznego jest do dyspozycji ktoś kto posiada fachową wiedzę na temat leków i mechanizmów ich działania. Ktoś kto potrafi przewidzieć skutki interakcji pomiędzy stosowanymi lekami, lekami a żywnością, lekami a wyrobami medycznymi służącymi do podawania leku, a także przeciwdziałać błędom w dawkowaniu i podawaniu leków oraz sprawować nadzór nad gospodarką lekiem na oddziale. Zatem obecność farmaceuty na oddziale szpitalnym i jego współpraca z lekarzem to szansa na zapewnienie najwyższej jakości opieki nad pacjentem, która przecież leży u podstaw działań wszystkich zawodów medycznych.
„W osobie farmaceuty klinicznego jest do dyspozycji ktoś kto posiada fachową wiedzę na temat leków i mechanizmów ich działania”
Bibliografia:
- Cadieux RJ. Drug interactions in the elderly. How multiple drug use increases risk expo- nentially. Postgrad Med 1989;86:179-186.
- Aparasu R, Baer R, Aparasu A. Clinically important potential drug-drug interactions in out- patient settings. Res Social Adm Pharm 2007;3:426-437.









