Dziedziną farmacji szpitalnej, w której nastąpił największy rozwój jest aseptyczne przygotowywanie leków w dawkach indywidualnych. Nowe przepisy prawa i konieczność zapewnienia najwyższej jakości leków podawanych drogą pozajelitową wymusiły na farmaceutach szpitalnych opracowanie szczegółowych procedur i stworzenie odpowiedniej infrastruktury. W aptekach szpitalnych zaczęły powstawać centralne pracownie leków cytotoksycznych i innych leków niebezpiecznych, pracownie żywienia pozajelitowego czy pracownie antybiotyków i leków przeciwgrzybiczych.
Centralna Pracownia Leku Cytotoksycznego
Centralna Pracownia Leku Cytotoksycznego to wyodrębniona część apteki szpitalnej, której podstawowym zadaniem jest gospodarka lekami onkologicznymi ze szczególnym uwzględnieniem ich przygotowywania w dawkach indywidualnych dla pacjentów.
Centralizacja przygotowywania leków ze wszystkich oddziałów onkologicznych ma ważny ekonomiczny aspekt w funkcjonowaniu szpitala. Ponadto podnosi bezpieczeństwo personelu medycznego i pacjentów minimalizując ewentualne skażenie groźnymi substancjami cytotoksycznymi.
Farmacja onkologiczna w Polsce
Kształcenie
Obecnie w Polsce brak jest możliwości podjęcia studiów specjalizacyjnych w dziedzinie farmacji onkologicznej. Jedyna możliwość podnoszenia kwalifikacji zawodowych to zatrudnienie w Centralnej Pracowni Leku Cytotoksycznego (praktyka) i studia specjalizacyjne w zakresie farmacji szpitalnej, których program obejmuje moduł: bezpieczeństwo pracy i przygotowywania leków cytotoksycznych (w wymiarze 32 godzin dydaktycznych). Ciekawą propozycją są również warsztaty MasterClass organizowane przez Polskie Stowarzyszenie Farmaceutów Onkologicznych.
Farmaceuta w onkologii
Zadanie farmaceuty onkologicznego ogranicza się głównie do przygotowywania leków cytotoksycznych w dawkach indywidualnych, jednakże wraz ze stopniowym rozwojem farmacji klinicznej usługa farmaceutyczna w onkologii ukierunkowuje się coraz bardziej na pacjenta. Należy zaznaczyć, że duże grono farmaceutów klinicznych wywodzi się z Centralnych Pracowni Leku Cytotoksycznego.
„(…) wraz ze stopniowym rozwojem farmacji klinicznej usługa farmaceutyczna w onkologii ukierunkowuje się coraz bardziej na pacjenta”
Zaledwie kilkanaście lat temu leki cytotoksyczne były przygotowywane przez pielęgniarki ex tempore na oddziałach szpitalnych. Obecnie na podstawie art. 86, ust. 3 pkt 3 Ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo Farmaceutyczne (Dz. U. z 2001 r. poz. 2211) przygotowywanie leków w dawkach indywidualnych, w tym leków cytotoksycznych, jest usługą farmaceutyczną świadczoną przez aptekę szpitalną, a obowiązek przygotowania leków cytotoksycznych w dawkach dziennych spoczywa na farmaceutach i technikach farmacji w zakresie uprawnień zawodowych.
Wynika to z faktu, iż jedynie farmaceuci posiadają praktyczne przygotowanie do sporządzania leków i niezbędną wiedzę teoretyczną do realizowania tego zadania. Poza samą znajomością techniki przygotowywania leków cytotoksycznych, farmaceuta posiada szeroką wiedzę m.in. z farmacji stosowanej, biofarmacji, farmakodynamiki i farmakokinetyki oraz toksykologii.
„(…) farmaceuci posiadają praktyczne przygotowanie do sporządzania leków i niezbędną wiedzę teoretyczną do realizowania tego zadania”
Ponadto zgodnie z ustawą Prawo Farmaceutyczne tylko farmaceuta ma uprawnienia do przygotowywania leków z substancjami bardzo silnie działającymi (wykaz A), do których należy zdecydowana większość leków cytotoksycznych.
Dodatkowe zadania
Farmaceuci onkologiczni, prócz podstawowego zadania jakim jest przygotowywanie leków cytotoksycznych, biorą udział w badaniach klinicznych prowadzonych na terenie szpitala, zajmują się ewidencją leków z programów lekowych, prowadzą kontrole na oddziałach i tworzą procedury. Natomiast do aktywności związanych bezpośrednio z leczeniem pacjenta onkologicznego należy zaliczyć: współtworzenie planu farmakoterapii (zwracając szczególną uwagę na jej indywidualizację i optymalizację), dobór leczenia wspomagającego, monitorowanie stężenia leków w organizmie, pomoc w ustaleniu odpowiedniej diety, udzielanie informacji o leku innemu personelowi medycznemu i pacjentowi, kontrola interakcji lekowych, kontrola działań niepożądanych leków, opieka nad pacjentem paliatywnym.
