Farmaceuta szpitalny w procesie akredytacji szpitala cz. VI

Właściwy sposób przygotowania produktów leczniczych przeznaczonych do podania pacjentom w szpitalu jest jednym z kluczowych elementów zapewnienia bezpieczeństwa prowadzonej farmakoterapii. W związku z tym jest to również temat, który zostaje poddany kontroli w trakcie wizyty Komisji Akredytacyjnej. W zależności od rodzaju produktu leczniczego kontrola w tym zakresie może odbywać się w klinikach i oddziałach szpitala lub na terenie apteki szpitalnej. Za przygotowanie produktów leczniczych do podania pacjentom może zatem odpowiadać przede wszystkim personel pielęgniarski i farmaceuci szpitalni.

Przygotowanie i oznakowanie produktów leczniczych do podania pacjentom

Przygotowanie leków cytotoksycznych

Szczególną grupę produktów leczniczych stanowią leki cytotoksyczne. Ze względu na swoje toksyczne działanie muszą być sporządzane w przeznaczonej do tego celu pracowni, która stanowi część apteki szpitalnej. Ogólnie rzecz biorąc, pracownia leku cytotoksycznego poza odpowiednio zaprojektowanym układem pomieszczeń i systemem wentylacyjnym, powinna zostać wyposażona w sprzęt i urządzenia dedykowane do pracy z lekiem cytotoksycznym. Farmaceuci zatrudnieni przy sporządzaniu dziennych dawek cytostatyków, powinni korzystać ze środków ochrony indywidualnej i sprzętu jednorazowego, które minimalizują ryzyko narażenia na toksyczne działanie tych produktów. Poza zapewnieniem bezpieczeństwa personelowi fachowemu, należy pamiętać także o zapewnieniu bezpieczeństwa sporządzanych preparatów. W związku z tym organizacja pracy i realizacja poszczególnych czynności w pracowni musi minimalizować m.in. ryzyko wystąpienia niezgodności farmaceutycznych i zanieczyszczenia mikrobiologicznego. W tym celu dokonuje się weryfikacji zleceń lekarskich oraz regularnych pomiarów warunków panujących w pomieszczeniach pracowni. Otrzymywane wyniki muszą potwierdzać m.in. odpowiednią klasę czystości pomieszczeń, zachowanie wymaganej różnicy ciśnień pomiędzy pomieszczeniami, właściwą temperaturę i wilgotność powietrza.

„Farmaceuci zatrudnieni przy sporządzaniu dziennych dawek cytostatyków, powinni korzystać ze środków ochrony indywidualnej i sprzętu jednorazowego, które minimalizują ryzyko narażenia na toksyczne działanie tych produktów.”

Ważne jest także, aby przygotowany do podania produkt leczniczy nie stanowił bezpośredniego zagrożenia dla bezpieczeństwa personelu pielęgniarskiego i lekarskiego, który jest odpowiedzialny za podanie leku pacjentowi. Konieczne jest zatem korzystanie z opakowań, pojemników i sprzętu jednorazowego, które są systemami zamkniętymi. Istotne jest również zapewnienie specjalnych opakowań przeznaczonych do transportu przygotowanych produktów. Poza kontrolą warunków sporządzania cytostatyków, farmaceuci szpitalni są zaangażowani także m.in. w weryfikację zleconych dawek i kontrolę drogi podania leku.

Przygotowanie mieszanin do żywienia pozajelitowego

Kolejną bardzo ważną grupą produktów, które przygotowywane są przez personel apteki szpitalnej są mieszaniny do żywienia pozajelitowego. W odróżnieniu od leków cytotoksycznych nie stanowią one bezpośredniego zagrożenia dla osób je przygotowujących. Jednak ze względu na długi czas podawania mieszanin ważne jest, aby ich sporządzanie odbywało się w warunkach, które zapewniają wysoką klasę czystości mikrobiologicznej. Podobnie jak w przypadku leków cytotoksycznych, także przygotowanie mieszanin do żywienia pozajelitowego oraz suplementacja mieszanin przemysłowych powinny odbywać się w pomieszczeniach dedykowanych specjalnie do tego celu. Pracownia żywienia pozajelitowego analogicznie do pracowni leku cytotoksycznego musi być zaprojektowana we właściwy sposób z zapewnieniem odpowiedniego systemu wentylacyjnego, wyposażenia i sprzętu jednorazowego. Także i w tym wypadku konieczne jest zadbanie o odpowiedni sposób i warunki transportu sporządzonych mieszanin. Tu też rola farmaceutów szpitalnych wykracza znacznie szerzej poza czynności manualne związane z przygotowaniem żywienia. Polega ona również na weryfikowaniu składów zleconych mieszanin, konsultowaniu doboru odpowiednich składników i ich ilości, a także na wsparciu w procesie zlecania i rozliczania mieszanin.

Przygotowanie innych produktów leczniczych w aptece szpitalnej

W zależności od profilu szpitala i zakresu działalności apteki szpitalnej, farmaceuci mogą być także odpowiedzialni np. za przygotowanie jałowych i niejałowych leków recepturowych lub dziennych dawek antybiotyków. W odniesieniu do tych leków recepturowych oprócz zapewnienia właściwych warunków ich sporządzania, przedmiotem szczególnej kontroli Komisji Akredytacyjnej są daty ważności określone na etykietach wykonywanych leków. Farmaceuci szpitalni muszą określać terminy ważności sporządzanych preparatów. Wskazanie właściwych dat ważności dla wszystkich recepturowych postaci leku powinno odbywać się w oparciu o dostępne dane literaturowe, dane z badań klinicznych lub standardy i wytyczne towarzystw naukowych.

Przygotowanie leków w klinikach i oddziałach szpitala

W zdecydowanej większości produkty lecznicze są przygotowywane jednak w klinikach i oddziałach szpitala, najczęściej przez personel pielęgniarski. Rolą farmaceuty szpitalnego powinno być w takiej sytuacji aktywne włączenie się w opracowanie procedur i wytycznych związanych z przygotowaniem leków. Bardzo ważne jest prowadzenie regularnych kontroli w tym zakresie i okresowe sprawdzanie warunków przygotowania leków. W oparciu o informacje zawarte np. w Charakterystykach Produktów Leczniczych farmaceuci mogą zwiększyć świadomość pielęgniarek i lekarzy w zakresie bezpiecznego sporządzania leków. Szczególną uwagę należy zwrócić osobom sporządzającym leki na różnice pomiędzy produktami o różnej nazwie handlowej, które zawierają taką samą substancję czynną. Szereg różnic pomiędzy produktami może dotyczyć np. możliwości podzielenia formy doustnej na mniejsze dawki. Kolejne różnice godne uwagi dotyczą stabilności produktów leczniczych lub okresu ważności po otwarciu opakowań wybranych produktów i po sporządzeniu leku do podania pacjentowi. Najczęściej bardzo różnią się one od terminu ważności zamkniętego produktu leczniczego.

„W oparciu o informacje zawarte np. w Charakterystykach Produktów Leczniczych farmaceuci mogą zwiększyć świadomość pielęgniarek i lekarzy w zakresie bezpiecznego sporządzania leków.”

Ważne, aby osoby sporządzające leki znały różnice pomiędzy rozpuszczalnikiem, a rozcieńczalnikiem, które określone są w ulotkach i ChPL-ach. Pozwoli to na wyeliminowanie błędów i pomyłek w tym zakresie. Dodatkowo poza różnicami wynikającymi z zapisów w ulotkach i charakterystykach, farmaceuci szpitalni mogą koncentrować się także na technicznych aspektach sporządzania leków. Powinni oni zasugerować w uzasadnionych sytuacjach konieczność zastosowania specjalnych igieł z filtrem do pobierania wymaganych dawek produktów leczniczych. Farmaceuci szpitalni powinni także aktywnie uczestniczyć w ustalaniu sposobu podaży leków w sytuacjach, gdy istnieje potrzeba lub konieczność podania leków przez zgłębnik/sondę. Znajomość sposobu przygotowania wybranych postaci farmaceutycznych do podania ich tą drogą powinna znajdować się w kompetencjach farmaceutów szpitalnych.

Oznakowanie leków przygotowanych do podania

Przygotowany produkt leczniczy zgodnie ze standardami akredytacyjnymi powinien zostać właściwe oznakowany przed podaniem pacjentowi. Celem oznakowania jest przede wszystkim eliminacja błędów i pomyłek związanych z podaniem produktów leczniczych. Niestety samo opracowanie procedury odpowiedniego oznakowania leków, która nie funkcjonuje w codziennej praktyce nie może być uznane za wystarczające. Istotą procesu akredytacyjnego w przypadku wielu standardów jest przede wszystkim wdrożenie i rutynowe stosowanie opracowanych rozwiązań. Jeśli zasugerowany system oznakowania leków ma być funkcjonalny i jednolity w całym szpitalu, to powinien uwzględnić uwagi wielu osób zaangażowanych w przygotowanie leków. W związku z tym odpowiednie oznakowanie leków przed podaniem pacjentowi powinno zostać ustalone w porozumieniu z przedstawicielami zarówno personelu pielęgniarskiego, jak i lekarskiego. Najważniejszymi informacjami jakie muszą pojawić się na oznakowaniu są: nazwa leku, dawka i informacja dla kogo lek jest przeznaczony. W odniesieniu do produktów, które przygotowywane są w pracowni leku cytotoksycznego lub pracowni żywienia pozajelitowego etykiety sporządzonych preparatów zawierają wszystkie wymagane informacje. Dodatkowo w oparciu o standardy, właściwe dla konkretnych produktów leczniczych, na etykietach tworzonych przez aptekę znajduje się jeszcze szereg dodatkowych informacji takich jak: data ważności czy droga podania.

Kontrola przygotowania leków w czasie akredytacji

W trakcie kontroli akredytacyjnej farmaceuci szpitalni mogą zostać poproszeni o przedstawienie raportów z kontroli warunków sporządzania produktów leczniczych w aptece szpitalnej i w szpitalu. Jeśli nie posiadają oni odpowiedniej pracowni do sporządzania wybranych postaci leków, to powinni zadbać o możliwość realizacji zapotrzebowania szpitala w innej jednostce, która jest właściwie wyposażona. Farmaceuci, którzy koordynują prace w pracowniach powinni dysponować pełną dokumentacją związaną z organizacją pracy i warunkami panującymi w pomieszczeniach pracowni np. wynikami pomiarów mikrobiologicznych, temperatury i wilgotności. Do najbardziej zaawansowanych rozwiązań w tym zakresie należą systemy ciągłego pomiaru warunków w pomieszczeniach (tzw. Room Monitoring System), które wspierają farmaceutów w prowadzeniu ciągłej i właściwej kontroli. Bez względu na zastosowane rozwiązanie farmaceuci powinni także posiadać opracowany plan działania na wypadek wystąpienia sytuacji awaryjnej np. przerwy w dostawie energii lub skażenia mikrobiologicznego. Muszą oni także w planie zarządzania ryzykiem uwzględnić właściwy sposób utylizacji odpadów.

„Farmaceuci, którzy koordynują prace w pracowniach powinni dysponować pełną dokumentacją związaną z organizacją pracy i warunkami panującymi w pomieszczeniach pracowni np. wynikami pomiarów mikrobiologicznych, temperatury i wilgotności.”

Faktem jest, że przygotowanie produktów leczniczych jest zagadnieniem bardzo szerokim, które należy rozpatrywać wielopłaszczyznowo. Jednocześnie też należy podkreślić, że wykorzystanie wiedzy teoretycznej farmaceutów i ich umiejętności praktycznych może znacząco podnieść jakość i bezpieczeństwo wszystkich terapii prowadzonych w szpitalu.

Podobał się artykuł? Podziel się!
Share on Facebook
Facebook
Share on LinkedIn
Linkedin
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on Google+
Google+
Email this to someone
email

Monika Łopata

Absolwentka Wydziału Farmaceutycznego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz studiów podyplomowych Akademii Leona Koźmińskiego "Prowadzenie i monitorowanie badań klinicznych". Ambasador Polski ds. wdrożenia Europejskiej Deklaracji Farmacji Szpitalnej we współpracy z Europejskim Stowarzyszeniem Farmaceutów Szpitalnych. Aktualnie w trakcie specjalizacji z farmacji klinicznej na Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Uczestniczka i prelegentka licznych konferencji i szkoleń w kraju i za granicą. Pasjonatka pracy w aptece szpitalnej z doświadczeniem zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym.