Zapalenie żył związane z leczeniem parenteralnym to stan zapalny wewnętrznej ściany naczyń krwionośnych, który powstaje w następstwie uszkodzenia mechanicznego, chemicznego lub w wyniku infekcji.
Częstość występowania zapalenia żył zależy od wielu czynników i praktyk stosowanych w danej jednostce medycznej, jednak z badań wynika, że problem jest niezwykle powszechny i może dotyczyć około 30% pacjentów otrzymujących leki parenteralne przez cewnik obwodowy. Naraża to pacjentów na powikłania (np. ból, stres, opóźnienie terapii), a szpital na dodatkowe koszty.
W niedawno opublikowanej amerykańskiej pracy [1] wskazano na rolę, jaką mogą odegrać farmaceuci w prewencji zapalenia żył. Opisano również szczegółowo mechanizmy prowadzące do powstania tego problemu oraz sposoby radzenia sobie z nim.
- Czytaj także: Powikłania zakrzepowo-zatorowe u chorych onkologicznych
Jak dochodzi do zapalenia żył i kto jest najbardziej narażony?
Czynnikiem, który uszkadza wyściółkę naczynia, może być mechaniczne drażnienie, działanie substancji chemicznych lub zakażenie. Jednak niezależnie od przyczyny rozwija się stan zapalny w obrębie endotelium, a obraz kliniczny jest podobny i obejmuje ból, obrzęk, zaczerwienie i wrażliwość skóry na dotyk.
Zapalenie żył częściej dotyczy kobiet oraz pacjentów z niektórymi chorobami współistniejącymi jak cukrzyca czy nowotwór. Na te czynniki ryzyka farmaceuta nie ma wpływu. Może jednak pomoc w odpowiednim doborze leku, jego drogi podania, a także edukować personel w zakresie prawidłowych technik podania leków.
Zapalenie żył związane z uszkodzeniem mechanicznym
Umiejscowienie cewnika w żyle zawsze związane jest z uszkodzeniem mechanicznym, które może dać początek procesowi zapalnemu. Jest jednak kilka czynników, które zwiększają ryzyko reakcji zapalnej, takich jak umiejscowienie cewnika, jego rozmiar, rodzaj materiału, z którego jest wykonany oraz częstotliwość wymiany cewnika na nowy.
Cewnik najlepiej założyć na niedominującej kończynie górnej. Zaleca się stosowanie kaniul o najmniejszej możliwej średnicy, która będzie w stanie zapewnić przepływ przepisanej terapii. Cewniki wykonane z nowych pochodnych poliuretanu rzadziej powodują powikłania w porównaniu do cewników z teflonu. Nie ma również potrzeby wymiany cewnika na nowy częściej niż co 72-96 h w celu zmniejszenia ryzyka zakażenia, istnieją wręcz badania wskazujące, że częsta wymiana cewnika zwiększa ryzyko zapalenia żył.
- Czytaj także: Zakrzepica – jak jej uniknąć i czym grozi?
Zapalenie żył związane z uszkodzeniem chemicznym
Zapalenie żył związane z uszkodzeniem chemicznym występuje najczęściej w wyniku podania substancji o znacznym odchyleniu pH lub osmolarności od wartości typowych dla krwi, lub w wyniku wytrącania się osadu w podawanym leku.
pH i osmolaność
pH krwi jest lekko zasadowe i mieści się w zakresie 7,35 – 7,45. Duże wahania pH mogą podrażniać komórki endotelium i wywołać stan zapalny. Dotyczy to podaży roztworów o skrajnie niskim (< 5) lub skrajnie wysokim (> 9) pH, kiedy systemy buforujące krwi mogą nie nadążać z neutralizacją.
Uszkodzenie śródbłonka może również wynikać z podaży płynów hiperosmolarnych ( > 600 mOsm/L), które powodują przemieszczanie się płynów między przestrzenią wewnątrzkomórkową a zewnątrzkomórkową z szybkością proporcjonalną do gradientu stężeń.
Niektóre leki, mimo fizjologicznego pH i osmolarności, mogą powodować zapalenie żył wskutek bezpośredniego toksycznego działania substancji chemicznej na śródbłonek naczynia. Należą do nich amfoterycyna B, erytromycyna, imipenem, meropenem oraz wiele leków cytostatycznych.
Wytrącenie osadu
Formulacje leków trudno rozpuszczalnych często zawierają kosolwenty (dodatkowe rozpuszczalniki) czy związki buforujące, aby utrzymać lek w postaci roztworu. Jednak po kontakcie z krwią dochodzi do rozcieńczenia tych substancji pomocniczych i istnieje ryzyko wytracenia osadu. Osad uszkadza naczynia i może dać początek reakcji zapalnej. Efekt ten dotyczy wlewów np. diazepamu, fenytoiny, amiodaronu, chlorku potasu, amfoterycyny B. Wybór formy liposomalnej leku lub zastosowanie filtra podczas infuzji może zapobiec powikłaniom.
Zapalenie żył na tle infekcyjnym
Zapalenie żył może wynikać z zakażenia związanego z cewnikiem będącego efektem nieprawidłowej dezynfekcji skóry przed wkłuciem lub zanieczyszczenia cewnika po jego założeniu, np. podczas pobierania krwi czy podawania leków. Farmaceuci mogą edukować personel na temat właściwego doboru i stosowania miejscowych środków dezynfekujących, promować przestrzeganie wymaganego czasu kontaktu tych środków ze skórą, a także zalecać stosowanie sterylnych opatrunków ochronnych na miejsca wkłucia, gdy jest to wskazane.
Szkolenia, tworzenie procedur
Praca jest cennym źródłem informacji na temat prewencji i sposobach radzenia sobie z zapaleniem żył związanym z leczeniem parenteralnym. Warto ją wykorzystać podczas tworzenia polityki lekowej szpitala, aby zwiększyć bezpieczeństwo pacjentów i uchronić szpital przed niepotrzebnymi kosztami.
Autor: mgr farm. Beata Rychlewska-Kłaput
Bibliografia:
[1] A. Mandal i K. Raghu, „Study on incidence of phlebitis following the use of pherpheral intravenous catheter”, J Family Med Prim Care, t. 8, nr 9, s. 2827–2831, wrz. 2019, doi: 10.4103/jfmpc.jfmpc_559_19.
[2] L. L i Z. J, „The incidence and risk of infusion phlebitis with peripheral intravenous catheters: A meta-analysis”, The journal of vascular access, t. 21, nr 3, maj 2020, doi: 10.1177/1129729819877323.
[3] J. L. Johnson i in., „The pharmacist’s role in reducing infusion-related phlebitis”, American Journal of Health-System Pharmacy, t. 80, nr 15, s. 974–983, lip. 2023, doi: 10.1093/ajhp/zxad090.
