Wpływ leków na metabolizm glukozy

Łączne stosowanie z lekami przeciwcukrzycowymi może utrudniać kontrolę glikemii, wprowadzając konieczność modyfikacji terapii. Zaburzenia metabolizmu glukozy mogą przyczynić się do rozwoju insulinooporności oraz cukrzycy typu 2, co wymaga rozpoczęcia leczenia hipoglikemizującego. Dlatego wiedza na temat wpływu wybranych leków na metabolizm glukozy, wraz ze znajomością ich mechanizmów działania, jest kluczowa w praktyce farmaceuty klinicznego. Wśród wskazanych leków można wymienić: glikokortykosteroidy, leki przeciwpsychotyczne, inhibitory kalcyneuryny, inhibitory proteazy, diuretyki tiazydowe i beta-blokery.

Glikokortykosteroidy

Stosowanie glikokortykosteroidów (GKS) może zwiększać stężenie glukozy we krwi, prowadząc do hiperglikemii oraz indukcji insulinooporności. Mogą przyczyniać się również do rozwoju cukrzycy u osób dotychczas zdrowych. Zaburzenia metabolizmu glukozy są warunkowane przez kilka różnych mechanizmów. GKS:

• zmniejszają zużycie glukozy w tkankach obwodowych oraz nasilają glukoneogenezę w wątrobie,
• redukują efekt inkretynowy,
• oddziałują na funkcje komórek beta i alfa wysp Langerhansa. W komórkach beta ograniczają transport i utlenianie glukozy, osłabiają depolaryzację błony komórkowej, hamując w ten sposób napływ wapnia do wnętrza komórki niezbędny do sekrecji insuliny, co zmniejsza jej wydzielanie. Prawdopodobnie stymulują apoptozę komórek beta. Natomiast w komórkach alfa nasilają wydzielanie glukagonu na czczo i po posiłku.

Leki przeciwpsychotyczne

Ryzyko wystąpienia chorób metabolicznych podczas stosowania leków przeciwpsychotycznych wzrasta. Chlorpromazyna, klozapina i olanzapina odznaczają się najwyższym stopniem ryzyka indukcji cukrzycy. Mechanizm rozwoju cukrzycy może być związany z insulinoopornością wynikającą z otyłości powstałej na skutek stosowania tych leków, jak również z hamowania szlaku sygnałowego insuliny w komórkach docelowych. Przyczyną może być też uszkodzenie komórek β trzustki skutkujące ich dysfunkcją i apoptozą. Należy pamiętać, że hiperglikemia może wystąpić nagle nawet przy krótkotrwałej terapii. W przypadku diabetyków największe ryzyko wystąpienia hiperglikemii występuje na początku przyjmowania m.in. olanzapiny, rysperydonu czy kwetiapiny.

Inhibitory kalcyneuryny

Istnieją przypuszczenia, że cyklosporyna i takrolimus mogą niszczyć komórki beta trzustki, jak również zmniejszać syntezę oraz wydzielanie insuliny. Może prowadzić to do hiperglikemii i rozwoju insulinooporności.

Inhibitory proteazy

Niektóre inhibitory proteazy (np. rytonawir, skojarzenie rytonawiru z lopinawirem lub indynawirem) hamują aktywność komórkowych transporterów glukozy GLUT4, co zmniejsza jej przyswajanie w tkankach, zwiększając ryzyko hiperglikemii. Mogą prowadzić również do zaburzeń metabolizmu lipidów, podwyższając ich stężenie we krwi i przyczyniając się w ten sposób do rozwoju insulinooporności oraz cukrzycy typu 2. Należy podkreślić, że nie wszystkie inhibitory proteazy wpływają negatywnie na metabolizm glukozy. W przypadku atazanawiru, fosamprenawiru i darunawiru nie potwierdzono istotnych zmian we wrażliwości na insulinę.

Diuretyki tiazydowe

Stosowanie diuretyków tiazydowych może nasilić oporność komórek wątroby na insulinę oraz pobudzać wydzielanie glukozy z wątroby bez względu na stężenie insuliny. W efekcie może dojść do zwiększonego stężenia glukozy we krwi. Natomiast istotność kliniczna interakcji z lekami przeciwcukrzycowymi nie jest jednoznacznie potwierdzona w badaniach.

Beta-blokery

Beta-blokery, zwłaszcza nieselektywne, maskują objawy hipoglikemii takie jak tachykardia czy drżenie rąk, co utrudnia ocenę stanu klinicznego pacjenta. W połączeniu z lekami przeciwcukrzycowymi zwiększają również ryzyko hipoglikemii na skutek blokowania receptorów β-adrenergicznych w wątrobie, co opóźnia syntezę i wydzielanie glukozy do krwi. Wpływają negatywnie na metabolizm glukozy poprzez ograniczanie jej przyswajania w tkankach obwodowych oraz zmniejszają wrażliwość na insulinę, podwyższając ryzyko insulinooporności.

U osób z cukrzycą bezpieczniejszym wyborem będzie zastosowanie selektywnych beta-blokerów, które w małych dawkach oddziałują w nieznacznym stopniu na metabolizm glukozy. Przy wysokich dawkach należy jednak zachować ostrożność.

W warunkach szpitalnych istnieje możliwość monitorowania glikemii po wprowadzeniu modyfikacji farmakoterapii, natomiast pacjent jest nieświadomy zagrożenia, które może wynikać ze stosowania wybranych leków lub ich interakcji z lekami przeciwcukrzycowymi. Dlatego należy poinformować pacjenta o regularnym kontrolowaniu poziomu glukozy we krwi, zwłaszcza na początku leczenia lub po modyfikacji, jak również o okresowych badaniach przy długotrwałej terapii.

Opracowała: mgr farm. Natalia Janicka

Bibliografia:

1. Hinneburg I. Niepożądane działania leków. Wiela-Hojeńska A, Jaźwińska-Tarnawska E, red. wyd. pol. MedPharm Polska; 2019.
2. Tuszyński PK. Istotne interakcje leków. Praktyczny przewodnik. Wyd 1. Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2024:321-325.
3. Fichna M, Fichna P. Glucocorticoids and beta-cell function. Endokrynol Pol. 2017;68(5):568-578. doi:10.5603/EP.2017.0060
4. Pisarczyk-Wiza D, Zozulińska-Ziółkiewicz D. Glucocortycosteroids and disturbances of glucose metabolism. Clin Diabetol. 2015;4(3):110-116. doi:10.5603/DK.2015.0010
5. Chen J, Huang XF, Shao R, Chen C, Deng C. Molecular mechanisms of antipsychotic drug-induced diabetes. Front Neurosci. 2017;11(NOV):306141. doi:10.3389/FNINS.2017.00643/FULL
6. Olczak A. Znaczenie zaburzeń metabolicznych podczas terapii antyretrowirusowej HAART. Przegl Epidemiol. 2007;61(4):639-646.
7. Kajogoo VD, Gorret Atim M, Amare D, et al. HIV Protease Inhibitors and Insulin Sensitivity: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Front Pharmacol. 2021;12:635089. doi:10.3389/FPHAR.2021.635089