Fazy badań klinicznych cz. II

Kiedy uda się zaprojektować cząsteczkę, przeprowadzić niezbędne testy in vitro i in vivo, pozostaje mieć nadzieje, że dalszy proces badawczy będzie przebiegał równie sprawnie. Kolejnym krokiem jest przejście dwóch kolejnych faz badań klinicznych: II i III. Dziś przyjrzymy się im z bliska.

Faza II badań klinicznych

Po określeniu dawki lub zakresu dawek w pierwszej fazie badań nad potencjalnym lekiem (czytaj więcej: Fazy badań klinicznych cz. I),  następnym celem jest ocena, czy lek ma jakąkolwiek aktywność biologiczną i przynosi pożądany efekt.

Badania fazy II są przeprowadzane na większych grupach (100-300 osób)

i są zaprojektowane tak,

aby ocenić, jak dobrze działa lek, a także aby kontynuować ocenę bezpieczeństwa rozpoczętą w fazie I,

lecz na większej grupie ochotników i pacjentów.

Testy genetyczne w tej fazie są powszechne, szczególnie gdy istnieją dowody na zmienność tempa metabolizmu. Kiedy proces opracowywania nowego leku zawodzi, zwykle ma to miejsce właśnie w fazie II, kiedy lek nie działa zgodnie z planem lub wykazuje toksyczne działanie.

W fazie II badań klinicznych bada się już jedynie pacjentów cierpiących na konkretną chorobę, będącą przyszłym wskazaniem terapeutycznym.

Czas trwania badania fazy II zazwyczaj waha się od kilku miesięcy do kilku lat. Obecnie większość tej fazy to badania randomizowane, w których jedna grupa pacjentów otrzymuje badany produkt leczniczy, podczas gdy grupie kontrolnej podaje się placebo (więcej o tym, czym jest i czym może być placebo w artykule Badania kliniczne – parę słów o placebo).

Badania fazy II często są zaślepione, czyli zarówno pacjent, jak i personel medyczny zaangażowany w prowadzenie badania nie posiadają wiedzy o tym, do którego ramienia badawczego pacjent został zakwalifikowany. Najwyższą wartość naukową mają wyniki z badań  porównawczych z użyciem podwójnie ślepej próby i taki układ rekomendowany jest zarówno przez EMA jak i FDA, jednak praktyka pokazuje, że nie zawsze jest to możliwe, czy to ze względów etycznych czy np. z powodu braku dostępności placebo.

 

Podział fazy II

Bardzo często różnicuje się całą fazę II na dwie części:

  • Faza typu IIA to badania zaprojektowane w celu doprecyzowania bądź też ustalenia dawki nowego testowanego produktu leczniczego, przy której lek wykazuje aktywność biologiczną z minimalnymi skutkami ubocznymi. Zwyczajowo fazę tę wyróżniamy jedynie wtedy, gdy w trakcie realizacji fazy I nie udało się ustalić bezpiecznej i skutecznej dawki nowego produktu badanego
  • Faza typu IIB są zazwyczaj badaniami opracowanymi w celu wykazania skuteczności klinicznej lub aktywności biologicznej (ang. proof of concept)

W praktyce możliwe jest również przeprowadzenie jednej fazy II badania z rozbiciem danej populacji na dwa ramiona, które uwzględniać będą zarówno różne dawki, jak i potwierdzanie skuteczności preparatu.

 

Kontrowersje badań fazy II

Protokół badania klinicznego w najmniejszych szczegółach opisuje procedury związane z dawkowaniem, jak również założenia reżimu, jakiemu poddawani są pacjenci. Stąd też od lat w świecie badań klinicznych rozważa się dylemat efektywność kontra efektywność.

Angielskie określenia tego zjawiska dużo trafniej oddają problem, jaki leży u podstaw tych rozważań. Efficacy to znaczeniowo efekt zaobserwowany w doskonałych warunkach, podczas gdy effectiveness jest efektem danej interwencji w rzeczywistym świecie.

Można by więc stwierdzić, że efektywność rozumiana przez effectiveness to iloraz efektywności zamierzonej definiowanej przez efficacy pomnożonej przez adherence, przestrzeganie zaleceń terapeutycznych.

  • Kiedy badanie ocenia skuteczność jako efficacy, sprawdza, czy lek podany w specyficzny sposób opisany w badaniu jest w stanie wpływać na wynik punkt końcowy badania (np. rozmiar guza) w wybranej populacji (np. pacjentów z rakiem bez chorób współistniejących).
  • Kiedy badanie ocenia skuteczność definiowaną jako effectiveness, sprawdza, czy leczenie wpłynie na rozwój choroby.

W takim podejściu  istotne jest, aby pacjenci byli traktowani tak, jak byliby, gdyby leczenie zostało prowadzone w rzeczywistej praktyce. Oznaczałoby to, że nie powinno być żadnych aspektów badania zaprojektowanych w celu zwiększenia adherence pacjenta w porównaniu z tymi, które wystąpiłyby w rutynowej praktyce klinicznej. Punkty końcowe w badaniach są również bardziej odpowiednie pod względem ich możliwego wykorzystania w praktyce, np. czy pacjent czuje się lepiej, jest rzadziej hospitalizowany lub wzrasta jego przeżywalność –  w przeciwieństwie do lepszych wyników testów lub mniejszej liczby komórek nowotworowych ustalanych jako punkty końcowe w badaniach typu efficacy.

Mniej ścisła kontrola pacjenta w badaniach typu effectiveness umożliwia badaczom pewniejsze przewidzenie zachowania się leku w szerszej populacji i z tego powodu postuluje się złagodzenie wymagań przewidzianych przez protokoły badania, aby uzyskiwane wyniki miały później realne odzwierciedlenie w rzeczywistości.

Właśnie z powodu nierzeczywistego podejścia do fazy II badań klinicznych w praktyce tylko ok. 1/3 rozpoczętych projektów fazy I kończy fazę II. Pozostałe 2/3 jest przerywanych ze względu braku skuteczności lub bezpieczeństwa, co stwierdza się w trakcie analiz pośrednich.

 

„Cudowne leki” fazy II

W szczególnych okolicznościach wraz z zakończeniem fazy II badań klinicznych jest możliwe rozpoczęcie procesu rejestracji leku (ang. New Drug Application w przypadku FDA). Jest to możliwe w tzw. przyspieszonym trybie rejestracji nowego leku (EMA: Accelerated Assessment / FDA: Accelerated NDA lub Fast Track Designation). Aby odpowiednio EMA lub FDA zgodziły się na taki tryb, musi zostać spełnionych kilka warunków:

 

  • Produkt musi charakteryzować się wysokimi parametrami bezpieczeństwa po fazie I i fazie II
  • Wyniki fazy II muszą wykazywać wysoką skuteczność działania nowego produktu
  • Nowy produkt powinien cechować się lepszym profilem bezpieczeństwa w porównaniu z dotychczas stosowanymi opcjami terapeutycznymi
  • Istnieje duże zapotrzebowanie społeczne na nowy produkt terapeutyczny, w sytuacji, gdy nie ma jeszcze skutecznej terapii danej jednostki chorobowej

 

Rejestracja nowego produktu leczniczego w trybie przyspieszonym nie zwalnia jednak sponsora z obowiązku przeprowadzenia fazy III badania, która potwierdzi wyniki uzyskane w fazie II.

 

Pozostałe artykuły autora dotyczące faz badań klinicznych:

Fazy badań klinicznych cz. I

Fazy badań klinicznych cz. III

Fazy badań klinicznych cz. IV

Cytuj ten artykuł jako:

mgr farm. Wojciech Chudziński

(https://aptekaszpitalna.pl/aktualnosci/fazy-badan-klinicznych-cz-ii/2018-12-12/) [dostęp: 25.03.2019]
Podobał się artykuł? Podziel się!
Share on Facebook
Facebook
Share on LinkedIn
Linkedin
Tweet about this on Twitter
Twitter
Email this to someone
email

Wojtek Chudziński

Absolwent Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu oraz Studium Podyplomowego Badań Klinicznych i Biomedycznych Badań Naukowych UMP w Poznaniu. Farmaceuta kliniczny i szpitalny, redaktor AptekaSzpitalna.pl, redaktor Mgr.farm.

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

0 komentarzy - napisz pierwszy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]