Eko-zarządzanie w aptece szpitalnej

Ostatnimi czasy coraz większą rolę zwraca się na wpływ odpadów medycznych i farmaceutycznych na środowisko naturalne. Raport Health Care Without Harm z 2019 r. wskazuje, że opieka zdrowotna odpowiada za 4,4% globalnej emisji śladu klimatycznego netto. Oprócz generowania szkód dla środowiska naturalnego, nieracjonalne gospodarowanie farmaceutykami prowadzi do strat ekonomicznych. Koszty, jakie rocznie ponosi Wielka Brytania za leki niepodane pacjentom szacuje się na 300 milionów funtów rocznie. Jak więc można tego wszystkiego uniknąć? Czy eko-zarządzenie w aptece szpitalnej ma sens?

Eko-zarządzanie w aptece szpitalnej, czyli rozwiązania makro

W niniejszym artykule sposoby na zwiększenie zrównoważonego rozwoju w ekosystemie szpitala zostaną przedstawione na przykładach z kraju, aby dowieść, że można, da się i zainspirować do wprowadzania zmian. Rozwiązania makro są metodami wymagającymi nakładu kapitałowego, które jednak jest inwestycją, zwracającą się po latach. Politykę ekologiczną w jednostkach szpitalnych wprowadzają m.in. samorządy, które zwracają uwagę na takie rzeczy jak: efektywne zarządzanie energią cieplną, elektryczną i wodą, właściwe postępowanie z odpadami i proekologiczną politykę zakupów. Do dwóch ostatnich, które z perspektywy apteki szpitalnej są najbardziej interesujące, jeszcze wrócimy, natomiast skupmy się na rozwiązaniach dotyczących pierwszych trzech. Samorządy wskazują na działania obligatoryjne i rekomendowane do wprowadzenia. Do działań obligatoryjnych należą m.in. wymiana oświetlenia na energooszczędne i korzystanie ze światła naturalnego w jak największym zakresie oraz ograniczenie zużycia niszczarek, zaś do rekomendowanych np. stosowanie deszczówki czy ograniczanie dokumentacji papierowej.

Uniwersytecki Centrum Kliniczne w Gdańsku może pochwalić się rozwiązaniami takimi jak panele słoneczne na dachu, oświetlenie LED-owe czy prasokontenery odpadów komunalnych. Funduszami ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej można pokryć termomodernizację budynku. Z tej opcji skorzystał np. SPSK 1 im. prof. Tadeusza Sokołowskiego Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego, który również może pochwalić się elektrownią fotowoltaiczną. Rozwiązania proekologiczne można oczywiście wprowadzać już na etapie planowania budowy. Dobrym tego przykładem jest Wojewódzki Szpital Zespolony na toruńskich Bielanach. Oprócz wykorzystania infrastruktury solarnej i fotowoltaicznej, zastosowania oświetlenia LED czy pasywnego ogrzewania sufitowego, wprowadzono używanie deszczówki do spłukiwania toalet, czy stosowanie automatycznego magazynu aptecznego, który poprzez optymalizację również wspiera zrównoważony rozwój.

Eko-zarządzanie w aptece szpitalnej, czyli rozwiązania „mikro”

Wspomniane wcześniej postępowanie z odpadami i proekologiczną politykę zakupów można wpisać do zadań farmaceutów szpitalnych, które zwiększą eko-zarządzanie. Farmaceuci z hiszpańskiego Hospital Universitario La Paz w swoim badaniu doszli do ciekawych wniosków. Mianowicie, że największą zmianę wpływu na środowisko ma w lecznictwie szpitalnym skrócenie czasu leczenia pacjenta, komputeryzacja procesu stosowania leków oraz faworyzowanie postaci doustnej leków, nad dożylną. Z zaproponowanych niemal 30 pomysłów te zostały ocenione jako najbardziej intratne i równocześnie realne do wprowadzenia.
Zadaniami w skali mikro, które mogą zwiększyć eko-zarządzanie w aptece szpitalnej są:

• Automatyzacja procesów dystrybucji i magazynowania – poprzez kontrolę stanu leków w aptece i na oddziałach;
• Wprowadzenie kryterium recyklingu – współpraca z firmami dbającymi o środowisko oraz przyznawanie punktów za spełnienie takiego wymagania podczas zakupów;
• Współpraca z władzami i organizacjami nad ustanawianiem procedur recyklingu farmaceutyków;
• Minimalizację opakowań – zamawianie leków w opakowaniach biodegradowalnych, w opakowaniach zbiorczych, o ile to możliwe;
• Edukacja personelu medycznego – zarówno z zalet preskrypcji mniejszych ilości leków jak i ogólnie pojętego wpływu na środowisko leków;

Dobrym przykładem jest tutaj Sztokholm, który zmniejszył stosowanie popularnego diklofenaku, na rzecz innych NLPZ, które nie mają tak toksycznego wpływu na faunę i florę.

• Czytaj także: Automatyzacja magazynu w aptece szpitalnej

Zemsta Natury…

Jednym z wielu aspektów tego, dlaczego zarządzanie odpadami farmaceutycznymi jest tak istotne jest rosnąca antybiotykooporność bakterii. Można dywagować, czy jest to odpowiedź planety na destrukcyjny wpływ człowieka, natomiast faktem jest, iż problem zmian mikrobioty środowiskowej przez zwiększone zużycie antybiotyków rośnie. Odkąd UE zabroniła stosowania antybiotyków jako dodatków do pasz, ich zużycie zwiększyło się w lecznictwie. Głównym źródłem zanieczyszczenia są ścieki komunalne i szpitalne. Choć występują w małych stężeniach, to występują stale, wpływając na ekosystemy – najpierw wodne (dodatkowo potęgowane przez stosowanie w przemyśle rybnym), a w dalszej kolejności i lądowe.

Eko-Zarządzenie czyli przykazania eko-farmaceuty

Planetę zamieszkiwaną przez człowieka, według najnowszej wiedzy astrobiologicznej, mamy jedną (stan na styczeń 2025r.), dlatego warto stosować się do 4 przykazań mających na celu zrównoważenie procesu farmakoterapeutycznego w aptece szpitalnej w trosce o środowisko naturalne:

1. Zakupy: Wybieraj leki od producentów dbających o środowisko, stosujących ekologiczne opakowania i prowadzących rejestr śladu węglowego.
2. Recepty: Promuj leki o mniejszym śladzie węglowym, generujące mniej odpadów, preferując doustne formy podania i skracając czas leczenia.
3. Wydawanie: Stosuj leki z właściwym oznakowaniem, unikając dodatkowego pakowania, i ograniczaj użycie plastiku przy ich wydawaniu.
4. Przygotowywanie: Wybieraj preparaty generujące mniej odpadów, oceniaj możliwość recyklingu materiałów i planuj terapie pacjentów w celu minimalizacji strat.

Autor: mgr farm. Adrian Mądry

Źródła:

1. https://politykazdrowotna.com/artykul/polskie-szpitale-tez-moga-byc-ekologiczne-n823418
2. https://mgr.farm/aktualnosci/w-torunskim-szpitalu-robot-przygotuje-leki/
3. Daughton, C.G., Ruhoy, I.S. (2010). Reducing the Ecological Footprint of Pharmaceutical Usage: Linkages Between Healthcare Practices and the Environment. In: Kümmerer, K., Hempel, M. (eds) Green and Sustainable Pharmacy. Springer, Berlin, Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-05199-9_6
4. https://www.uwm.edu.pl/antybiotykoopornoscwsrodowisku/leki-w-srodowisku
5. V.L. Collada Sánchez, E. Villamañán Bueno, M. Ayllón Morales, M. Ruano Encinar, C. Sobrino Jimenez, C. Lara Catedra, E. Andreu Perez, A. Herrero Ambrosio, Green hospital pharmacy: A sustainable approach to the medication use process in a tertiary hospital, Farmacia Hospitalaria, Volume 47, Issue 5, 2023, Pages 196-200, ISSN 1130-6343, https://doi.org/10.1016/j.farma.2023.05.008.