Aminoglikozydy — działania niepożądane i monitorowanie terapii

Monitorowanie stężeń aminoglikozydów obejmuje oznaczanie stężenia maksymalnego (Cmax), odpowiadającego za skuteczność bakteriobójczą, oraz stężenia minimalnego (Cmin), którego nadmierny wzrost zwiększa ryzyko toksyczności.

Najważniejsze działania niepożądane aminoglikozydów

Ototoksyczność

Może mieć charakter słuchowy lub przedsionkowy. Jest ona bezpośrednio związana z wysokim maksymalnym stężeniem leku w osoczu oraz czasem trwania terapii. Aminoglikozydy gromadzą się w śródchłonce i przychłonce ucha wewnętrznego, co może prowadzić do: zawrotów głowy, zaburzeń równowagi, nieodwracalnego uszkodzenia słuchu, trwałej głuchoty. Ryzyko ototoksyczności wzrasta podczas równoczesnego stosowania innych leków ototoksycznych.

Nefrotoksyczność

Wynika z gromadzenia się leku w komórkach kanalików proksymalnych nerek. Powoduje to zaburzenia procesów transportowych zależnych od wapnia i może prowadzić do zaburzeń filtracji kłębuszkowej, ostrego uszkodzenia nerek, ostrej martwicy kanalików nerkowych. Uszkodzenie funkcji nerek powoduje szybszą kumulację leku, co dodatkowo zwiększa jego toksyczność.

Blokada nerwowo-mięśniowa

Może wystąpić przy szybkim wzroście stężenia aminoglikozydu podczas jednoczesnego stosowania leków blokujących płytkę nerwowo-mięśniową. Szczególnie narażeni są pacjenci z nużliwością mięśni. Objawy mogą obejmować: osłabienie mięśni, porażenie nerwowo-mięśniowe, porażenie mięśni oddechowych. W ciężkich przypadkach blokadę można odwrócić poprzez szybkie podanie glukonianu wapnia.

W przypadku ototoksyczności i nefrotoksyczności wysokie stężenie minimalne (Cmin) silniej koreluje z toksycznością niż wysokie stężenie maksymalne (Cmax). Dodatkowo wydłużony czas ekspozycji zwiększa ryzyko kumulacji aminoglikozydów.

Działania niepożądane charakterystyczne dla poszczególnych aminoglikozydów

Gentamycyna

• zaburzenia elektrolitowe:
  • hipokaliemia,
  • hipokalcemia,
  • hipomagnezemia,
  • hiponatremia,
• neurotoksyczność:
  • ataksja,
• neuropatia obwodowa:
  • zaburzenia chodu,
• zmiany hematologiczne:
  • agranulocytoza,
  • trombocytopenia.

Amikacyna

• bardzo silna nefrotoksyczność,
• silna ototoksyczność słuchowa i przedsionkowa,
• porażenie oddechowe,
• DRESS (drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms),
• leukocyturia.

Tobramycyna

Działania niepożądane podobne do gentamycyny, zwykle o mniejszym nasileniu.

Częściej występują:

• ciężkie reakcje skórne:
  • zespół Stevensa-Johnsona,
  • toksyczna martwica naskórka,
  • rumień wielopostaciowy,
• leukocytoza,
• gorączka polekowa.

Streptomycyna

Najstarszy aminoglikozyd, stosowany głównie w leczeniu gruźlicy.

• silna ototoksyczność przedsionkowa,
• zaburzenia równowagi,
• niedowidzenie,
• niedokrwistość hemolityczna,
• pancytopenia,
• obrzęk naczynioruchowy,
• DRESS,
• toksyczna martwica naskórka (TEN).

Leki nasilające nefrotoksyczność aminoglikozydów

Do najważniejszych leków nefrotoksycznych należą:

• diuretyki pętlowe:
  • furosemid,
  • torasemid,
• wankomycyna,
• amfoterycyna B,
• cisplatyna,
• cyklosporyna,
• takrolimus,
• środki kontrastowe zawierające jod,
• niesteroidowe leki przeciwzapalne:
  • ibuprofen,
  • ketoprofen,
  • diklofenak,
• inhibitory ACE i sartany,
• kolistyna,
• acyklowir (duże dawki i.v.),
• metotreksat (duże dawki).

Leki ototoksyczne

Do najważniejszych leków ototoksycznych należą:

• diuretyki pętlowe:
  • furosemid,
• leki przeciwnowotworowe:
  • cisplatyna,
  • karboplatyna,
• wankomycyna,
• makrolidy:
  • erytromycyna,
  • azytromycyna,
• salicylany w dużych dawkach:
  • kwas acetylosalicylowy.

Czynniki zwiększające toksyczność aminoglikozydów

• podeszły wiek,
• odwodnienie,
• przewlekła choroba nerek,
• duże dawki aminoglikozydów,
• długotrwała terapia,
• jednoczesne stosowanie innych leków nefro- lub ototoksycznych,
• sepsa,
• niestabilność hemodynamiczna,
• hipoalbuminemia,
• wcześniejsze uszkodzenie słuchu.

Monitorowanie podczas terapii aminoglikozydami

Podczas leczenia należy regularnie monitorować:

• badania laboratoryjne:
  • stężenie kreatyniny,
  • eGFR,
  • diurezę,
  • stężenia elektrolitów:
    • K⁺,
    • Mg²⁺,
    • Ca²⁺,

• ocenę słuchu,
• monitorowanie zawrotów głowy i równowagi,
• audiometrię przy dłuższej terapii.

Opracowała: mgr farm. Zofia Zarzycka

Bibliografia:

1. Farmakologia Lippincott Illustrated Reviews. Whalen K. Farmakologia Lippincott Illustrated Reviews. Wydanie 2023.
2. Lexicomp / Lexi-Drugs Online. Wolters Kluwer Health, Inc. Dostęp: 2026.
3. Infectious Diseases Society of America. Guidelines for therapeutic monitoring of aminoglycosides.